Açık Senet Nedir? Açık Bononun Geçerliliği ve Riskleri

Senet, bir hakkı veya borcu gösteren yazılı belgelerin genel adıdır. Bono ise 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nda zorunlu unsurları belirlenmiş, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi içeren kambiyo senedidir.

Bu nedenle her açık senet açık bono değildir. Belgenin bono sayılabilmesi için, tamamlandığı ve kambiyo hakkının kullanıldığı aşamada TTK m. 776 ve m. 777'deki şartları taşıması gerekir. Yalnızca boş bir kâğıda atılan imza, kendiliğinden bono oluşturmaz. Sonradan yazılan metnin niteliği, imzanın hangi amaçla verildiği ve doldurma yetkisinin bulunup bulunmadığı ayrıca incelenir.

TTK m. 680, eksik düzenlenmiş bir poliçenin taraflar arasındaki anlaşmaya aykırı şekilde doldurulmasının sonuçlarını düzenler. Bu hüküm TTK m. 778/2-f uyarınca bonolar hakkında da uygulanır.

Açık bono bakımından TTK m. 680 ve 778; bononun zorunlu unsurları bakımından TTK m. 776 ve 777; zamanaşımı bakımından TTK m. 749; zayi nedeniyle iptal bakımından TTK m. 757-765 uygulanır. İcra takibinde İİK m. 168-170 ve menfi tespit ile istirdatta İİK m. 72 önem taşır. Açığa imzanın kötüye kullanılması iddiasında TCK m. 209 değerlendirilir.

Kanun, imza anında bütün bölümleri doldurulmamış bir bononun varlığını kabul eder. Açık bonodan söz edilebilmesi için temel olarak:

1. Düzenleyenin imzası bulunmalı,
2. Belge, sonradan bono olarak tamamlanmak amacıyla teslim edilmeli,
3. Boşlukların nasıl doldurulacağı konusunda açık veya örtülü bir anlaşma bulunmalı,
4. Belge kambiyo hakkı kullanılmadan önce bononun zorunlu unsurlarını taşıyacak şekilde tamamlanmış olmalıdır.

Doldurma anlaşması ayrı bir sözleşme, teslim tutanağı, kredi sözleşmesi, protokol, yazışma veya tarafların davranışlarıyla ortaya konabilir. Yazılı yapılması geçerlilik şartı değildir; fakat uyuşmazlık hâlinde ispat bakımından yazılı belge büyük önem taşır.

TTK m. 776'ya göre bonoda kural olarak şu unsurlar bulunmalıdır:

• Senet metninde “bono” veya “emre yazılı senet” ibaresi,
• Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi,
• Vade,
• Ödeme yeri,
• Kime veya kimin emrine ödenecekse onun adı,
• Düzenlenme tarihi ve yeri,
• Düzenleyenin imzası.

TTK m. 777 bazı eksiklikler için tamamlayıcı hükümler getirir. Vadesi gösterilmemiş bono görüldüğünde ödenir. Açıkça ödeme yeri belirtilmemişse düzenleme yeri, ödeme yeri ve düzenleyenin yerleşim yeri sayılır. Düzenleme yeri gösterilmemişse düzenleyenin adının yanında yazılı yer düzenleme yeri kabul edilir.

Bu tamamlayıcı kuralların dışındaki zorunlu unsurlar eksikse belge bono niteliği taşımayabilir. Ancak açık bono, bilerek eksik bırakılan unsurun yetkiye dayanılarak sonradan tamamlanması ihtimalini ifade eder. Bu nedenle “imza anında eksik unsur vardı” tespiti tek başına belgenin geçersiz olduğuna yetmez; eksikliğin bilinçli bırakılıp bırakılmadığı ve belgenin ne zaman tedavüle çıkarıldığı araştırılır.

Açık bono ile eksik bono görünüşte birbirine benzese de hukuki sonuçları farklıdır.

Açık bono

Taraflar, bir veya birkaç bölümün daha sonra doldurulmasını kararlaştırmıştır. Düzenleyen, imzaladığı belgeyi bu yetkiyi vererek teslim eder. Belge anlaşmaya uygun tamamlandığında geçerli bono hâline gelir.

Eksik bono

Zorunlu unsur tarafların doldurma anlaşması olmaksızın unutulmuş veya eksik bırakılmıştır. Lehtarın sonradan tek taraflı olarak eksikliği gidermesi, açık bono yetkisine dayanmaz. Belgenin bono niteliği ve sonradan eklenen metnin hukuki sonucu ayrıca değerlendirilir.

Bir belgenin açık mı eksik mi olduğu konusunda tarafların yazılı anlaşmaları, belgenin teslim amacı, temel borç ilişkisi, kopyalar, mesajlar ve belgenin ilk kez hangi içerikle kullanıldığı önem taşır.

Açık bono düzenlenirken bedel, vade, lehtar, düzenleme tarihi veya ödeme yeri gibi alanların sonradan doldurulması kararlaştırılabilir. Ancak bu durum, hamilin boşlukları dilediği gibi doldurabileceği anlamına gelmez.

Doldurma yetkisinin sınırları belirlenmelidir. Örneğin:

• Azami senet tutarı,
• Hangi borcun teminatı veya ödemesi olduğu,
• Vadenin hangi tarihe göre belirleneceği,
• Faiz ve masrafların tutara eklenip eklenmeyeceği,
• Lehtarın kim olacağı,
• Senedin hangi koşul gerçekleşince kullanılabileceği,
• Borç ödendiğinde senedin nasıl iade edileceği

yazılı biçimde kararlaştırılmalıdır.

Belgenin bedel hanesini boş bırakıp yalnızca “gerektiğinde doldurulur” yazmak, uyuşmazlığı önlemeye yetmez. Yetkinin hesaplanabilir ve denetlenebilir olması gerekir.

Açık bononun, taraflar arasındaki doldurma anlaşmasına aykırı biçimde tamamlanması hâlinde borçlu bu aykırılığı ileri sürebilir. Ancak itirazın kime karşı ileri sürüldüğü önemlidir.

İlk lehtara karşı

Bonoyu doğrudan dolduran ve temel ilişkinin tarafı olan lehtara karşı, doldurma anlaşmasına aykırılık savunması yapılabilir. Borçlu, örneğin gerçek borcun 200.000 TL olmasına rağmen senedin 500.000 TL olarak doldurulduğunu veya yalnızca belirli bir borcun teminatı olan senedin borç sona ermesine rağmen takibe konulduğunu ileri sürebilir.

Sonraki hamile karşı

TTK m. 680 uyarınca doldurma anlaşmasına aykırılık, senedi sonradan iktisap eden hamile karşı kural olarak ileri sürülemez. Ancak hamil senedi kötüniyetle iktisap etmişse veya iktisabında ağır kusurluysa borçlu bu savunmadan yararlanabilir.

Bu koruma her imzalı boş kâğıdı sınırsız biçimde geçerli kılmaz. Öncelikle belgenin açık kambiyo senedi olarak teslim edilip edilmediği ve hamilin hukuki konumu belirlenmelidir.

Bonodaki imza borçluya aitse ve senet şeklen geçerli görünüyorsa, anlaşmaya aykırı doldurulduğunu ileri süren borçlu iddiasını ispatlamalıdır. Doldurma anlaşmasının içeriğine aykırılık, kural olarak yazılı delille kanıtlanır.

Şu belgeler önem taşıyabilir:

• Senet teslim veya teminat protokolü,
• Kredi, satış, hizmet veya kira sözleşmesi,
• Borç hesap dökümü,
• Senedin imza anındaki fotoğrafı veya onaylı kopyası,
• Taraflar arasındaki mesaj ve e-postalar,
• Ödeme dekontları,
• Lehtarın imzasını taşıyan makbuz veya hesap mutabakatı,
• Ticari defter ve faturalar,
• Ceza soruşturmasındaki belge ve bilirkişi bulguları.

Yazıların farklı kalemlerle yazılmış olması, tutarın veya tarihin başka el ürünü olması açık bonoda olağan olabilir. Bu durum tek başına anlaşmaya aykırı doldurmayı göstermez. Esas mesele, sonradan ekleme yapılıp yapılmadığından çok bu eklemenin verilen yetkiye uygun olup olmadığıdır.

Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, 01.12.2016, E. 2016/5645, K. 2016/24721

Kararda açık bononun hukuken mümkün olduğu, ancak senedin ilk kez tedavüle çıkarıldığı andaki içeriğinin belirlenmesi gerektiği kabul edilmiştir. Senedin daha önce Cumhuriyet başsavcılığı dosyasına sunulmuş olması gibi olgular, hangi tarihte ve hangi unsurlarla tedavüle çıktığının araştırılmasını gerektirebilir.

Yargıtay 19. Hukuk Dairesi, 04.04.2019, E. 2017/3900, K. 2019/2295

Kararda, açık bononun anlaşmaya aykırı doldurulduğu iddiasının yazılı delille ispatlanması gerektiği; senet üzerindeki yazı ve kalem farklılığının tek başına yeterli olmadığı değerlendirilmiştir. Aynı belge hakkında yürüyen ceza soruşturmasının veya davasının hukuk yargılamasına etkisi de somut olayın durumuna göre incelenmelidir.

Yargıtay kararları, açık bononun geçersiz bir belge olmadığı; buna karşılık doldurma yetkisinin sınırsız kabul edilemeyeceği yönündedir. Her karar, senedin tarafları, ciro zinciri, temel ilişki ve sunulan yazılı deliller çerçevesinde uygulanmalıdır.

Kambiyo hukuku öğretisi açık bonoyu, zorunlu unsurlarından biri veya birkaçı bilinçli olarak boş bırakılmış ve tamamlama yetkisiyle teslim edilmiş senet olarak tanımlar. Eksik bonoda ise boşluğun sonradan doldurulmasına ilişkin taraf iradesi bulunmaz. Bu ayrım, belgenin geçerliliğinden çok doldurma yetkisinin varlığı ve ispat yükü bakımından önemlidir.

TTK m. 680'in ağırlıklı işlevi, doldurma anlaşmasına aykırılığın sonraki hamile karşı hangi koşullarda ileri sürülebileceğini belirlemektir. Aykırılık ilk lehtara karşı kişisel def'i olarak ileri sürülebilir; senedi devralan hamil bakımından kötüniyet veya ağır kusur aranır. Bu koruma, belgeyi hukuka aykırı ele geçiren veya açık bono olarak teslim almayan kişiye kendiliğinden hak sağlamaz.

Uygulamadaki tartışmalardan biri senedin hangi anda tamamlanmış olması gerektiğidir. Yargıtay, belgenin ilk kez tedavüle çıkarıldığı veya kambiyo hakkının kullanıldığı andaki içeriğini araştırmaktadır. Diğer tartışma ise ispat yüküdür: imzası kabul edilen ve şeklen tam bir bono karşısında anlaşmaya aykırı doldurmayı borçlu kanıtlar; ancak belgenin rıza dışında ele geçirildiği iddiasında önce bir doldurma yetkisinin verilip verilmediği açıklığa kavuşturulmalıdır.

Bono bir borcun teminatı amacıyla düzenlenebilir. Ancak senet üzerinde veya ayrı protokolde “teminat” ifadesinin bulunması, tek başına kambiyo vasfını her olayda ortadan kaldırmaz. Hangi borcun, hangi koşullarda ve hangi tutarla güvence altına alındığı belirlenebilir olmalıdır.

Teminat ilişkisinin açıkça yazılması şu sorunları azaltır:

• Borcun sona erip ermediği,
• Senedin ne zaman takibe konulabileceği,
• Senet tutarının nasıl hesaplanacağı,
• Kısmi ödemelerin mahsup edilip edilmediği,
• Senedin iade veya imha zamanı.

İş sözleşmesinde işçiden alınan açık senetler, tüketici işlemlerindeki teminatlar ve kira ilişkilerinde verilen bonolar, ilişkinin özel koruyucu hükümleri nedeniyle ayrıca değerlendirilmelidir.

Şeklen geçerli ve vadesi gelmiş bono ödenmezse alacaklı kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla takip başlatabilir. İcra müdürlüğü borçluya kambiyo senetlerine özgü ödeme emri gönderir.

İİK m. 168 uyarınca borçlu:

• Borcu ve imza dışındaki itirazlarını beş gün içinde,
• İmza kendisine ait değilse imzaya itirazını beş gün içinde,
• Kambiyo vasfına veya takip hakkına ilişkin şikâyetlerini kanundaki süre içinde

icra mahkemesine sunmalıdır. Ödeme süresi ise on gündür.

Kambiyo takibinde yapılan itiraz, genel haciz yolundaki itiraz gibi takibi kendiliğinden bütünüyle durdurmaz. Mahkemeden geçici durdurma kararı alınması gereken hâller vardır. Bu nedenle ödeme emrinin tebliği üzerine yalnızca alacaklıya ihtar göndermek veya savcılığa şikâyette bulunmak beş günlük icra süresini korumaz.

Borçlu şu nedenlere dayanabilir:

• Senedin anlaşmaya aykırı doldurulması,
• Borcun hiç doğmaması,
• Borcun tamamen veya kısmen ödenmesi,
• Senedin teminat koşulu gerçekleşmeden takibe konulması,
• Vadenin gelmemesi,
• Zamanaşımı,
• Alacaklının yetkili hamil olmaması,
• Takas veya ibra,
• Senedin kambiyo vasfını taşımaması.

İcra mahkemesi incelemesi sınırlı ve belge ağırlıklıdır. Temel ilişkiye ilişkin geniş delil incelemesi gereken hâllerde menfi tespit davası ayrıca gündeme gelebilir.

Borçlu, açık bonodan kaynaklanan borcun bulunmadığının tespiti için İİK m. 72 uyarınca menfi tespit davası açabilir.

Takipten önce menfi tespit

Dava icra takibinden önce açılmışsa mahkeme, alacağın en az yüzde on beşi oranında teminat karşılığında icra takibinin başlatılmaması için ihtiyati tedbir verebilir. Tedbir otomatik değildir; yaklaşık ispat ve korunma ihtiyacı gösterilmelidir.

Takipten sonra menfi tespit

İcra takibi başladıktan sonra açılan menfi tespit davasında mahkeme kural olarak takibin durdurulmasına karar veremez. Buna karşılık, alacağın en az yüzde on beşi oranında teminat karşılığında icra veznesine giren paranın alacaklıya ödenmemesi yönünde tedbir verilebilir.

Ödeme yapılmışsa istirdat

Borçlu olmadığı bir parayı cebri icra tehdidi altında ödeyen kişi, İİK m. 72'deki koşullar çerçevesinde istirdat davasıyla iadesini isteyebilir. Bir yıllık dava süresi, paranın tamamen ödendiği tarihten itibaren başlar. Bu süre, açık bononun doldurulmasına ilişkin genel bir itiraz süresi değildir; yalnızca istirdat davasına ilişkindir.

TTK m. 749 uyarınca bonoyu düzenleyene karşı kambiyo senedinden doğan başvuru hakkı, kural olarak vade tarihinden itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar.

Vade yazılmamış bono TTK m. 777 gereğince görüldüğünde ödenir. Bu durumda ibraz ve zamanaşımı hesabı, görüldüğünde ödenecek senetlere ilişkin kurallara göre yapılır.

Zamanaşımı borcu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Borçlu tarafından süresinde ileri sürülmesi gereken bir def'idir. Kambiyo zamanaşımının dolması, temel ilişkiden doğan alacağın da mutlaka sona erdiği anlamına gelmez; temel alacağın kendi zamanaşımı ve ispat koşulları ayrıca değerlendirilir.

Kaynaklarda zaman zaman belirtilen “anlaşmaya aykırı doldurmayı öğrenmeden itibaren bir yıl ve her hâlde beş yıl içinde ileri sürme” biçiminde genel bir kanuni süre bulunmamaktadır. Kullanılacak yolun icra itirazı, menfi tespit, istirdat, tazminat veya ceza şikâyeti olmasına göre farklı süreler uygulanır.

Kıymetli evrakın zayi olması hâlinde, hakkı senetten doğan ve senedin zilyetliğini iradesi dışında kaybeden kişi asliye ticaret mahkemesinden senedin iptalini isteyebilir. Bonolar hakkında poliçenin iptaline ilişkin TTK m. 757 ve devamı hükümleri uygulanır.

Mahkeme, senedi elinde bulunduran kişiyi ilan yoluyla ibraza davet eder. TTK m. 761 uyarınca ibraz süresi en az üç ay, en fazla bir yıldır. İlanlar TTK m. 762 çerçevesinde yapılır. Bu nedenle uygulamada sıkça tekrarlanan “senet 45 gün içinde ibraz edilmezse iptal edilir” bilgisi doğru değildir.

İptal davasını kural olarak senedin yetkili hamili açar. Senedin borçlusu, yalnızca ileride kendisine karşı kullanılma ihtimali bulunduğu için zayi iptali davası açamaz; somut duruma göre menfi tespit, ödeme yasağı talebi, suç duyurusu veya başka koruma yollarına başvurmalıdır.

İmzalı ve kısmen veya tamamen boş bir kâğıdın, belirli şekilde doldurulup kullanılmak üzere teslim edildiği kişinin bu belgeyi teslim amacından farklı biçimde doldurması, koşulları varsa TCK m. 209/1'deki açığa imzanın kötüye kullanılması suçunu oluşturabilir.

Bu suç şikâyete bağlıdır ve üç aydan bir yıla kadar hapis cezası öngörülmüştür. Failin belgeyi hukuka aykırı biçimde ele geçirip doldurması hâlinde TCK m. 209/2 gereğince belge sahteciliği hükümleri uygulanır.

Açık bononun anlaşmaya aykırı doldurulması her olayda otomatik olarak özel belgede sahtecilik suçu oluşturmaz. Belgenin nasıl elde edildiği, teslim amacı, doldurma yetkisi, kast ve kullanım biçimi ayrıntılı biçimde araştırılır. Ceza şikâyeti yapılması icra takibini kendiliğinden durdurmaz.

Açık bono verilmesi zorunluysa en azından şu önlemler alınmalıdır:

1. Senedin hangi sözleşme ve borç için verildiği yazılmalıdır.
2. Doldurulabilecek azami tutar belirlenmelidir.
3. Vade veya vadenin hesaplanma yöntemi gösterilmelidir.
4. Senedin hangi şart gerçekleştiğinde kullanılabileceği açıklanmalıdır.
5. Kısmi ödemelerin senede ve ayrı makbuza işlenmesi kararlaştırılmalıdır.
6. İmzalandığı andaki ön ve arka yüzü fotoğraflanmalı, mümkünse iki tarafça imzalı kopya alınmalıdır.
7. Boşluklar ve sonradan doldurma yetkisi ayrı protokole bağlanmalıdır.
8. Senedin devredilip devredilemeyeceği ve borç bitince iade yöntemi düzenlenmelidir.
9. Şirket adına imza atılıyorsa temsil yetkisi ve çift imza kuralı kontrol edilmelidir.
10. Bedelsiz kalan senedin gecikmeden iadesi yazılı olarak istenmelidir.

“Güveniyorum” düşüncesi, kambiyo senedinin sıkı şekil ve ispat rejimi karşısında koruma sağlamaz.

Belge henüz kullanılmamışsa karşı tarafa noter ihtarı veya ispatlanabilir yazılı bildirim gönderilerek doldurma yetkisinin sınırları hatırlatılabilir; temel borç sona ermişse senedin iadesi istenebilir. Ancak daha önce verilmiş doldurma yetkisinin tek taraflı geri alınmasının üçüncü kişilere etkisi her olayda aynı değildir.

Senedin takibe konulacağına ilişkin ciddi emare varsa, mevcut belgelerle menfi tespit ve uygun geçici koruma yolları değerlendirilmelidir. Tedbir şartları oluşmadan açılan dava, takip riskini tek başına ortadan kaldırmaz.

Senedin fotoğrafını veya kopyasını almamak

İmza anındaki boşlukların ve sonradan eklenen metnin karşılaştırılmasını güçleştirir.

Doldurma yetkisini sınırsız bırakmak

Tutar, vade ve kullanım koşulu belirlenmedikçe borçlu, anlaşmaya aykırılığı ispatlamakta zorlanır.

Ceza şikâyetinin icra takibini durduracağını sanmak

Savcılık başvurusu beş günlük icra mahkemesi süresini durdurmaz veya uzatmaz.

İmza itirazı ile borca itirazı karıştırmak

İmza borçluya aitse “imza bana ait değil” savunması yapılamaz. Sorun, boşlukların yetkiye aykırı doldurulmasıysa borca itiraz ve menfi tespit çerçevesinde açıklanmalıdır.

Teminat senedi olduğunu yalnızca sözlü olarak ileri sürmek

Teminat ilişkisinin hangi borca ve koşula bağlı olduğu yazılı belgeyle gösterilmelidir.

Zayi iptal davasını borçlunun koruma yolu sanmak

Zayi nedeniyle iptal, hakkı senette bulunan yetkili hamilin başvurusudur. Borçlunun kullanacağı yollar farklıdır.

Kambiyo süresi geçince bütün borcun sona erdiğini düşünmek

Kambiyo takibinin zamanaşımı ile temel ilişkiden doğan alacağın zamanaşımı aynı olmayabilir.

Açık bono, ticari hayatın ihtiyaçlarından doğmuş geçerli bir kambiyo aracı olmakla birlikte ispat riski son derece yüksektir. İmza borçluya ait olduğunda ve senet şeklen geçerli tamamlandığında, doldurma anlaşmasına aykırılığı kanıtlama yükü çoğu kez borçlu üzerinde kalır. Senedin ciroyla üçüncü kişiye geçmesi savunma imkânını daha da daraltabilir.

Bu nedenle uyuşmazlık çıktıktan sonra yalnızca “senet boştu” demek yeterli olmaz. Senedin verildiği temel ilişki, azami tutar, kullanım koşulu, yapılan ödemeler ve hamilin iyiniyeti belge üzerinden ortaya konulmalıdır. İcra takibi başlamışsa beş günlük süre, menfi tespit davasından bağımsız olarak korunmalıdır.

Açık senet ve açık bono uyuşmazlıkları; kambiyo hukuku, icra hukuku, ispat hukuku ve bazı olaylarda ceza hukukunun birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Süresi içinde icra mahkemesine başvurulmaması, yazılı delillerin toplanmaması veya yanlış hukuki sebebe dayanılması ciddi hak kaybı doğurabilir.

Senedin geçerliliğinin, doldurma anlaşmasının, ciro zincirinin ve temel borç ilişkisinin incelenmesi; icra itirazı, menfi tespit, istirdat veya ceza başvurusu seçeneklerinin belirlenmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz. Somut belge görülmeden senedin geçerli veya geçersiz olduğu konusunda kesin kanaat açıklanamaz.