Kambiyo Senedinde Bedelsizlik İddiası ve Menfi Tespit Davası

Bedelsizlik, çek veya bononun düzenlenmesine esas olan temel alacağın tamamen ya da kısmen mevcut olmamasıdır. Temel alacak başlangıçtan itibaren hiç doğmamış olabileceği gibi sonradan ödeme, ibra, takas, sözleşmenin geçersizliği, dönme, fesih veya teminat koşulunun ortadan kalkması nedeniyle de sona erebilir.

Bedelsizlik değerlendirmesinde belirleyici olan, taraflar arasında herhangi bir sözleşme bulunup bulunmadığı değil, senedin karşılığını oluşturan alacağın mevcut olup olmadığıdır. Taraflar arasında bir sözleşme bulunmasına rağmen sözleşmeden doğması beklenen alacak henüz doğmamışsa senet geçici olarak bedelsiz kalabilir. Temel alacak senet bedelinden düşükse kısmi bedelsizlik söz konusu olur.

Bu nedenle bedelsizlik iddiası, senedin şeklen geçersiz olduğu iddiasından farklıdır. İmza eksikliği, zorunlu unsur yokluğu, kopuk ciro zinciri veya yetkisiz temsil gibi iddialar doğrudan kambiyo taahhüdünün geçerliliğine yönelir. Bedelsizlik ise kural olarak senedin arkasındaki temel ilişkiye dayanır.

Kambiyo senetleri temel ilişkiden bağımsız bir alacak hakkı yaratır. Tarafların açık bir yenileme iradesi bulunmadıkça, çek veya bono verilmesi temel borcu ortadan kaldırmaz; senet çoğunlukla ifa yerine değil, ifa uğruna verilir. Böylece aynı olayda temel borç ilişkisi ile kambiyo ilişkisi yan yana bulunur.

Soyutluk ilkesi, temel ilişkideki her sorunun senedi kendiliğinden hükümsüz kılmasını engeller. Buna karşılık bu ilke, düzenleyenin lehtara karşı temel ilişkiden doğan savunmalarını tamamen ortadan kaldırmaz. Bedelsizlik, Türk Ticaret Kanunu’nun 687. maddesi anlamında kişisel def’i niteliğindedir. Bu hüküm bonolar yönünden TTK m. 778, çekler yönünden TTK m. 818 aracılığıyla uygulanır.

Sonuç olarak düzenleyen, bedelsizlik savunmasını kural olarak senedi doğrudan verdiği lehtara karşı ileri sürebilir. Senet ciro edilmişse, savunmanın sonraki hamile yöneltilebilmesi için hamilin senedi iktisap ederken borçlunun zararına bile bile hareket ettiğinin kanıtlanması gerekir. Buradaki ölçüt sıradan ihmal veya genel kötü niyet şüphesinden daha ağırdır.

Uygulamada bedelsizlik iddiası özellikle şu durumlarda ortaya çıkar:

• Senet karşılığında verilmesi kararlaştırılan mal veya hizmet hiç teslim edilmemiştir.
• Senet teminat amacıyla verilmiş, teminatın paraya çevrilmesini gerektiren risk gerçekleşmemiştir.
• Temel borç tamamen veya kısmen ödenmiştir.
• Taraflar borcu ibra etmiş, mahsuplaşmış veya takas gerçekleşmiştir.
• Senet, gerçekleşmesi beklenen bir şart veya doğması beklenen bir alacak için verilmiş; alacak doğmamıştır.
• Temel sözleşme geçersiz kalmış, dönme veya fesih sonucunda senedin dayanağı ortadan kalkmıştır.
• Senet bedeli, temel ilişkiden doğan gerçek borcu aşmaktadır.
• Hatır amacıyla düzenlenen senet, taraflar arasındaki anlaşmaya aykırı biçimde takibe konulmuştur.

Bu hâllerin her biri aynı ispat rejimine tabi değildir. Ödeme iddiası banka kaydı veya makbuzla; teminat iddiası sözleşme, protokol ve senet teslim belgesiyle; mal teslim edilmediği iddiası ise sevk irsaliyesi, teslim tutanağı, ticari kayıtlar ve yazışmalarla değerlendirilir.

Hayır. Bir çekin veya bononun teminat amacıyla verilmesi tek başına senedi geçersiz hâle getirmez. Asıl mesele, senedin hangi borcu veya riski güvence altına aldığı ve paraya çevrilme koşullarının oluşup oluşmadığıdır.

Teminatın konusu gerçekleşinceye kadar geçici bedelsizlikten söz edilebilir. Teminat altına alınan edim gereği gibi yerine getirilmiş ve güvence ihtiyacı sona ermişse senet kesin olarak bedelsiz kalabilir. Buna karşılık sözleşmeye aykırılık gerçekleşmiş ve lehtarın temel ilişkiden doğan gerçek bir alacağı oluşmuşsa senedin bedelsizliği bu alacak miktarı ölçüsünde ortadan kalkar.

Senedin üzerinde yalnızca “teminat içindir” ibaresinin bulunması her olayda kambiyo vasfını ortadan kaldırmaz. Teminatın hangi sözleşmeye, borca ve koşula bağlı olduğu senet metninden veya taraflar arasındaki belgelerden açıkça belirlenebiliyorsa takip ve dava bakımından farklı sonuçlar ortaya çıkabilir. Senet metninin ödemeyi açıkça bir şarta bağlaması ile teminat amacının ayrı bir sözleşmeden anlaşılması aynı hukuki sonucu doğurmaz.

Menfi tespit davasının takip hukukundaki temel dayanağı İcra ve İflas Kanunu’nun 72. maddesidir. İİK m. 170/b uyarınca bu düzenleme, kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takiplerde de uygulanır.

Bedelsizlik iddiasının maddi hukuk yönü ise temel ilişkinin niteliğine göre sözleşme hükümleri, ödeme, ibra, takas veya geçersizlik kurallarıyla birlikte değerlendirilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, bedelsizliğe dayalı menfi tespit talebinin sebepsiz zenginleşme hükümleriyle bağlantısını açıkça kabul etmektedir. Bu çerçevede TBK m. 77 ve devamı, haklı sebebi bulunmayan alacak hakkına karşı savunma ve gerektiğinde geri isteme bakımından önem taşır.

Bununla birlikte her menfi tespit davasını yalnızca “sebepsiz zenginleşme davası” olarak nitelendirmek doğru değildir. Dava konusu borcun hiç doğmadığı, ödendiği, sona erdiği veya teminat koşulunun gerçekleşmediği iddiaları ayrı ayrı incelenmelidir.

Borçlu, kendisine karşı henüz icra takibi başlatılmadan önce de borçlu olmadığının tespitini isteyebilir. Bunun için HMK m. 106 anlamında hukuken korunmaya değer güncel bir yararın bulunması gerekir. Senedin takibe konulacağına ilişkin ciddi bir tehdit, ödeme talebi, protesto, noter ihtarı veya senedin iade edilmemesi hukuki yararın değerlendirilmesinde önem taşır.

Takipten önce açılan davada mahkeme, talep üzerine ve alacağın yüzde on beşinden az olmamak üzere teminat karşılığında icra takibinin durdurulmasına yönelik ihtiyati tedbir kararı verebilir. Tedbir kendiliğinden verilmez; talep, yakın tehlike, yaklaşık ispat ve teminat koşulları dosya üzerinden değerlendirilir.

İcra takibi başladıktan sonra menfi tespit davası açılması takibi kendiliğinden durdurmaz. İİK m. 72/3 uyarınca mahkeme, kural olarak ihtiyati tedbir yoluyla takibin tamamen durdurulmasına karar veremez. Borçlu, gecikmeden doğacak zararları karşılamak ve alacağın yüzde on beşinden az olmamak üzere teminat göstermek suretiyle icra veznesine girecek paranın alacaklıya ödenmemesini isteyebilir.

Bu ayrım uygulamada kritik önemdedir. Takibin başlamasından sonra “takibin durdurulması” şeklinde kurulan genel bir talep, İİK m. 72’deki özel rejim nedeniyle reddedilebilir. Talebin, icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesine yönelik olarak doğru kurulması gerekir.

Dava borçlu lehine sonuçlanırsa takip derhal durur. Kararın kesinleşmesi üzerine icra, hükmün kapsamına göre kısmen veya tamamen eski hâle getirilir. Takibin haksız ve kötü niyetli olduğu da ispatlanırsa borçlunun talebi üzerine alacaklı aleyhine, haksızlığı belirlenen takip konusu alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere tazminata hükmedilebilir.

Dava alacaklı lehine sonuçlanırsa tedbir kalkar. Alacaklı, tedbir nedeniyle alacağını geç almışsa zararını gösterilen teminattan talep edebilir; İİK m. 72’de bu zararın yüzde yirmiden az olamayacağı düzenlenmiştir.

Dava ticari nitelikteyse, 1 Eylül 2023 tarihinden itibaren konusu bir miktar para olan menfi tespit davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması zorunludur. TTK m. 5/A, 7445 sayılı Kanun ile açık biçimde menfi tespit ve istirdat davalarını da dava şartı arabuluculuk kapsamına almıştır.

Arabulucuya hiç başvurulmadan dava açılması hâlinde dava, dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddedilir. Son tutanağın dava dilekçesine eklenmemesi durumunda ise 6325 sayılı Kanun’un 18/A maddesindeki tamamlama usulü uygulanır.

Her menfi tespit davası ticari dava değildir. Temel ilişkinin tüketici, iş, kira veya başka bir özel hukuk alanına girmesi hâlinde ilgili özel kanundaki arabuluculuk ve görev kuralları ayrıca incelenmelidir. Özellikle acil tedbir gerektiren dosyalarda arabuluculuk başvurusu, tedbir talebi ve dava açma süreleri birlikte planlanmalıdır.

Kambiyo senedinin şekli geçerliliği, ciro zinciri, hamil sıfatı veya doğrudan senet borcu tartışılıyorsa görevli mahkeme kural olarak asliye ticaret mahkemesidir. Çünkü çek, bono ve poliçeye ilişkin hükümler Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenmiş olup bu uyuşmazlıklar mutlak ticari dava niteliği taşır.

Buna karşılık davanın ağırlık merkezi tüketici işlemi, iş ilişkisi, kira ilişkisi veya özel görev kuralına tabi başka bir temel sözleşmeyse görev konusu ayrıca değerlendirilmelidir. Dava dilekçesindeki hukuki sebep ile talebin senet hukukuna mı yoksa temel ilişkiye mi yöneldiği görev tayininde belirleyici olabilir. Uygulamada görev konusunda farklı nitelendirmelerle karşılaşılabildiğinden, yalnızca senedin başlığına bakılarak mahkeme seçilmesi güvenli değildir.

İcra takibi başlamışsa menfi tespit davası, İİK m. 72’nin özel yetki kuralı uyarınca takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde veya davalının yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir. Takipten önce açılacak davalarda genel yetki ve sözleşmeden doğan davalara ilişkin yetki kuralları ayrıca değerlendirilir.

İspat yükü, borçlunun iddiasını nasıl kurduğuna göre değişir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun yaklaşımı özetle şöyledir:

Borçlu, alacaklının ileri sürdüğü hukuki ilişkinin hiç doğmadığını yalnızca inkâr ediyorsa ilişkinin varlığını ispat yükü kural olarak alacaklıdadır. Buna karşılık borçlu ilişkinin kurulduğunu kabul ediyor; ancak borcun ödendiğini, ibra edildiğini, sona erdiğini, senedin teminat amacıyla verildiğini, teminat koşulunun gerçekleşmediğini veya senedin bedelsiz kaldığını ileri sürüyorsa bu olumlu vakıaları ispat yükü borçluya düşer.

İmzalı çek veya bono, bedelsizlik iddiasını kendiliğinden kanıtlayan bir belge değildir. Borçlunun temel ilişkiyi, senedin veriliş amacını ve alacağın neden mevcut olmadığını somut delillerle göstermesi gerekir.

Senet ciro edilmişse ek bir ispat sorunu ortaya çıkar. Düzenleyen, sonraki hamilin senedi iktisap ederken borçlunun zararına bile bile hareket ettiğini kanıtlamalıdır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, kanunda özel bir ispat şekli öngörülmediği için bu olgunun tanık dâhil her türlü delille ispatlanabileceğini kabul etmektedir. Ancak yakınlık ilişkisi, devir tarihi veya senedin kısa sürede takibe konulması tek başına her dosyada yeterli değildir; delillerin tamamı birlikte değerlendirilir.

Bedelsizlik dosyalarında en güçlü deliller çoğunlukla senedin dışında yer alır. Özellikle şu belgeler önem taşır:

• Temel sözleşme, ek protokol ve teminat hükümleri
• Senet teslim veya iade tutanağı
• Banka dekontları, hesap hareketleri ve ödeme makbuzları
• Fatura, irsaliye, teslim-tesellüm belgesi ve hizmet kayıtları
• Cari hesap mutabakatları
• Noter ihtarnameleri ve cevapları
• E-posta, mesaj ve diğer elektronik yazışmalar
• Ticari defter ve kayıtlar
• Ciroya ilişkin muhasebe kayıtları ve taraflar arasındaki para hareketleri
• Bilirkişi incelemesi
• Kanunun izin verdiği ölçüde tanık delili

HMK m. 200 ve devamındaki senetle ispat kuralları göz ardı edilmemelidir. Yazılı sözleşmeye, ödeme belgesine veya senet metnine aykırı iddiaların yalnız tanıkla kanıtlanabileceği varsayımı çoğu dosyada hatalıdır. Buna karşılık delil başlangıcı, karşı tarafın açık muvafakati, ticari defterler veya kanuni istisnalar tanık delilinin değerlendirilmesini mümkün kılabilir.

Ticari defterler bakımından HMK m. 222 uygulanır. Defterlerin usulüne uygun tutulmuş olması tek başına her kaydı kesin delil hâline getirmez; karşı taraf defterleri, dayanak belgeler ve diğer delillerle uyum birlikte incelenir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2017/11-40 E., 2021/542 K., 29.04.2021

Karar, öğrenci taşıma sözleşmesinin teminatı olarak verilen çek hakkında açılan menfi tespit davasına ilişkindir. Hukuk Genel Kurulu, teminat amacıyla çek verilmesinin senedi kendiliğinden geçersiz kılmadığını; çekin düzenleme tarihi itibarıyla teminat edilen riskin gerçekleşip gerçekleşmediğinin ve lehtarın temel ilişkiden doğan gerçek bir alacağının bulunup bulunmadığının araştırılması gerektiğini kabul etmiştir.

Kararın uygulamaya etkisi açıktır: “Teminat çeki” savunması tek başına davanın kabulü için yeterli değildir. Mahkeme, teminat koşulunu ve gerçek borç miktarını incelemeli; gerekiyorsa uzman bilirkişi raporu almalıdır. Temel alacak kısmen doğmuşsa senet de o ölçüde bedelsiz olmaktan çıkar.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2020/298 E., 2022/1531 K., 17.11.2022

Karar, teminat amacıyla verilen bononun üçüncü kişiye ciro edilmesi ve hamilin kötü niyetli olduğu iddiasına ilişkindir. Hukuk Genel Kurulu, bedelsizliğin kişisel def’i olduğunu; sonraki hamile karşı ileri sürülebilmesi için hamilin senedi iktisap ederken borçlunun zararına bile bile hareket ettiğinin kanıtlanması gerektiğini vurgulamıştır.

Kararda ayrıca ispat yükünün iddianın niteliğine göre belirlenmesi gerektiği, bedelsizlik ve borcun sona ermesi gibi vakıaları ileri süren borçlunun bunları ispatla yükümlü olduğu belirtilmiştir. Hamilin bile bile borçlu zararına hareket ettiği iddiası için kanunda özel bir şekil öngörülmediğinden, tanık dâhil her türlü delilin kullanılabileceği kabul edilmiştir.

Bu iki karar birlikte değerlendirildiğinde, yüksek mahkemenin yaklaşımı senedin etiketinden çok ekonomik ve hukuki gerçeğin araştırılması yönündedir. Teminatın amacı, riskin gerçekleşip gerçekleşmediği, temel alacağın miktarı, ciro ilişkisi ve hamilin iktisap sırasındaki bilgisi ayrı ayrı incelenmektedir.

Öğretide bedelsizlik, kambiyo senedinin düzenlenmesine neden olan temel alacağın hiç doğmaması, geçersiz olması veya sonradan sona ermesi şeklinde açıklanır. Nurkut İnan’ın hatır senetlerine ilişkin çalışması ile uygulama eserlerinde yapılan ayrım, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararlarında da benimsenmiştir.

Uygulamadaki temel tartışma, kambiyo senedinin soyutluğu ile taraflar arasındaki gerçek borç durumunun nasıl dengeleneceğidir. Senedin tedavül güvenliği korunurken, mevcut olmayan bir borcun sırf senet düzenlendiği için tahsil edilmesine de izin verilmemelidir. Bu dengenin sonucu olarak lehtara karşı kişisel def’iler daha geniş biçimde ileri sürülebilirken, sonraki hamile karşı TTK m. 687’deki ağırlaştırılmış kötü niyet koşulu aranır.

Teminat senetlerinde diğer bir tartışma, senet üzerindeki kaydın kambiyo vasfına etkisidir. Yalnızca “teminat” kelimesinin yazılması ile ödeme taahhüdünün açıkça belirli bir sözleşme koşuluna bağlanması aynı değildir. Senet metni, temel sözleşme ve teslim amacı birlikte değerlendirilmeden kesin sonuca varılması doğru olmaz.

Menfi tespit davası için İİK m. 72’de takipten önce veya takip devam ederken uygulanacak özel bir dava açma süresi öngörülmemiştir. Buna rağmen hukuki yarar devam etmeli; temel alacağın ve kambiyo senedinin zamanaşımı rejimi ayrıca incelenmelidir.

Borç, icra tehdidi altında tamamen ödenmişse menfi tespit davası istirdat davasına dönüşür. Henüz dava açılmamışsa, borçlu olmadığı parayı cebri icra tehdidi altında tamamen ödeyen kişi ödeme tarihinden itibaren bir yıl içinde İİK m. 72/7 uyarınca istirdat davası açmalıdır. Bu süre uygulamada hak düşürücü süre olarak kabul edilmektedir.

Sebepsiz zenginleşmeye dayalı bağımsız taleplerde TBK m. 82’de, geri isteme hakkının öğrenilmesinden itibaren iki ve her hâlde zenginleşmeden itibaren on yıllık zamanaşımı düzenlenmiştir. Ancak İİK m. 72/7 kapsamındaki cebri icra ödemesini, yalnızca genel sebepsiz zenginleşme hükümlerine dayanarak bir yıllık özel sürenin dışına çıkarmak mümkün değildir. Talebin gerçek hukuki niteliği somut olayda belirlenmelidir.

İlk derece kararına karşı istinaf süresi, gerekçeli kararın usulüne uygun tebliğinden itibaren iki haftadır. Temyiz imkânı ise kararın niteliğine ve dava tarihine göre uygulanan güncel parasal sınırlara bağlıdır. Bu sınırlar her yıl değişebildiğinden kanun yolu değerlendirmesi karar tarihinde yapılmalıdır.

Bir bedelsizlik dosyasında dava açılmadan önce şu soruların cevabı netleştirilmelidir:

1. Senet kim tarafından, kime ve hangi ilişki nedeniyle verilmiştir?
2. Temel sözleşme yazılı mıdır; senede açık veya örtülü bir atıf var mıdır?
3. Senet lehtarın elinde midir, yoksa ciro edilmiş midir?
4. Teminat altına alınan risk hangi tarihte ve hangi koşulda gerçekleşecektir?
5. Temel alacak hiç doğmamış mıdır, yoksa kısmen mi doğmuştur?
6. Ödeme, ibra, mahsup veya takasa ilişkin belge var mıdır?
7. İcra takibi başlamış mıdır; haciz veya tahsilat yapılmış mıdır?
8. Tedbir talebinin doğru hukuki sonucu nedir?
9. Dava şartı arabuluculuk tamamlanmış mıdır?
10. Görevli ve yetkili mahkeme hangi hukuki ilişkiye göre belirlenmelidir?

Bu sorular cevaplanmadan yalnızca senet örneğine bakılarak dava açılması, özellikle teminat ve ciro uyuşmazlıklarında ciddi ispat sorunlarına yol açar.

“Teminat senedidir, bu nedenle geçersizdir” demek

Teminat amacı senedi kendiliğinden geçersiz kılmaz. Teminat koşulunun gerçekleşmediği veya talep edilen miktarın gerçek borcu aştığı ispatlanmalıdır.

Takip başladıktan sonra doğrudan takibin durdurulmasını istemek

İİK m. 72/3, takipten sonra takibin tamamen durdurulmasına kural olarak izin vermez. Talep, icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesine göre kurulmalıdır.

Sonraki hamile karşı yalnızca temel ilişkiyi anlatmak

Senedin ciro edilmiş olması hâlinde temel ilişkideki bedelsizlik tek başına yeterli değildir. Hamilin senedi iktisap ederken borçlunun zararına bile bile hareket ettiği de kanıtlanmalıdır.

Arabuluculuğu atlamak

Ticari menfi tespit davalarında 1 Eylül 2023’ten itibaren arabuluculuk dava şartıdır. Başvuru yapılmadan açılan dava usulden reddedilir.

İspat yükünü yanlış değerlendirmek

Ödeme, ibra, teminat, şartın gerçekleşmemesi ve bedelsizlik gibi olumlu vakıalar çoğunlukla bunları ileri süren borçlu tarafından ispatlanır. Sadece genel inkâr içeren bir dilekçe yeterli değildir.

Menfi tespit tazminatını icra inkâr tazminatıyla karıştırmak

Menfi tespit davasında borçlu lehine istenebilecek yaptırım, İİK m. 72’deki kötü niyet tazminatıdır. Tazminat kendiliğinden verilmez; talep, haksız takip ve kötü niyet koşulları birlikte bulunmalıdır.

Bir yıllık istirdat süresini kaçırmak

Borç cebri icra tehdidi altında tamamen ödendiyse ödeme tarihinden itibaren bir yıllık özel süre önem taşır. Genel zamanaşımı sürelerine güvenilerek bu süre göz ardı edilmemelidir.

Kambiyo senedinde bedelsizlik iddiası, senet hukukunun soyutluğu ile temel borç ilişkisinin gerçek durumu arasında kurulan hassas dengeye dayanır. Düzenleyen ile lehtar arasındaki uyuşmazlıklarda temel ilişkiye ait savunmalar daha doğrudan ileri sürülebilir. Senet tedavüle çıkmışsa, hamilin korunması ilkesi devreye girer ve borçlunun ispat yükü ağırlaşır.

Bu davalarda başarı, senedin “teminat”, “hatır” veya “bedelsiz” olduğunun söylenmesine değil; senedin hangi amaçla verildiğinin, temel alacağın neden doğmadığının veya sona erdiğinin ve varsa sonraki hamilin iktisap sırasındaki bilgisinin somut delillerle ortaya konulmasına bağlıdır. Dava açma zamanı, tedbir talebinin biçimi, arabuluculuk, görev, yetki ve ispat planı birlikte hazırlanmalıdır.

Çek veya bonoya dayalı takiplerde sürelerin kaçırılması, tedbir talebinin yanlış kurulması, dava şartı arabuluculuğun atlanması ya da bedelsizlik iddiasının uygun delillerle desteklenmemesi hak kaybına yol açabilir. Her uyuşmazlık; senet metni, ciro zinciri, temel sözleşme, ödeme kayıtları ve icra dosyası birlikte incelenerek değerlendirilmelidir.

Somut olayınızın güncel mevzuat ve yargı kararları çerçevesinde incelenmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.

• 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu: m. 72, m. 170/b.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: m. 4, m. 5, m. 5/A, m. 687, m. 778, m. 818.
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: m. 77-82, m. 133.
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: m. 6, m. 10, m. 106, m. 190, m. 200-202, m. 222.
• 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu: m. 18/A.
• 7445 sayılı İcra ve İflas Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun: m. 31 ve Geçici m. 1.
• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2017/11-40 E., 2021/542 K., 29.04.2021.
• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2020/298 E., 2022/1531 K., 17.11.2022.
• İnan, Nurkut, Türk Hukukunda Hatır Senetleri ve Özellikle Hatır Bonoları, Ankara, 1969.
• Kuru, Baki, İcra ve İflâs Hukuku El Kitabı, Ankara, 2013.