Senette Tahrifat Nedir? Değiştirilen Senedin Hukuki Sonuçları

TTK m. 748 uyarınca, bir poliçe metni değiştirildiği takdirde, değiştirmeden sonra imzasını koyan kişiler değişmiş metne göre, ondan önce imzasını koymuş olanlar ise eski metne göre sorumlu olurlar. TTK m. 778 yollamasıyla aynı kural bonoda, TTK m. 818 yollamasıyla çekte de uygulanır.

Bu kural son derece adildir. Kimse iradesi dışında ağırlaştırılmış bir borçtan sorumlu tutulamaz. Örneğin bir bonoyu belirli bir tutar için imzalayan düzenleyen, tutar sonradan büyütülmüşse yalnız kendi imzaladığı tutardan sorumludur. Buna karşılık tahrifattan sonra senedi ciro eden veya senede aval veren kişi, artık değişmiş metne göre sorumludur.

Kuralın uygulanabilmesi için iki hususun belirlenmesi gerekir:

1. Metnin gerçekten değiştirilip değiştirilmediği,
2. Her imzanın tahrifattan önce mi sonra mı atıldığı.

Bu iki soru da teknik incelemeyle cevaplanır.

Tutarda tahrifat

En yaygın türdür. Rakam hanesine sıfır eklenmesi, yazı hanesinin değiştirilmesi veya boş bırakılmış hanenin sonradan farklı doldurulması bu kapsamdadır.

Kambiyo senetlerinde yazı ile rakam arasında fark varsa yazıyla yazılan tutar esas alınır. Yazıyla veya rakamla birden çok tutar yazılmışsa en az olan geçerli sayılır. Bu kurallar tahrifat iddiasının değerlendirilmesinde önemli bir kontrol noktası oluşturur.

Tutarda tahrifat ispatlandığında düzenleyen, yalnız imzaladığı tutardan sorumlu olur. Takip, tahrifattan önceki tutar üzerinden devam eder.

Vadede tahrifat

Vadenin ileri veya geri alınması, zamanaşımının başlangıcını ve ibraz sürelerini doğrudan etkiler. Vadesi değiştirilmiş bir senette, düzenleyen bakımından eski vade esas alınır. Bu durum çoğu zaman senedin zamanaşımına uğradığı sonucunu doğurur.

Lehtar veya ciro silsilesinde tahrifat

Lehtar adının değiştirilmesi ya da ciro zincirine sonradan ekleme yapılması, senedi elinde bulunduran kişinin meşru hamil sayılıp sayılmayacağını etkiler. Ciro zincirinde kopukluk varsa takibin iptali gündeme gelir.

Vade türünün veya kayıtların değiştirilmesi

Senede sonradan şart eklenmesi veya kanunda öngörülmeyen bir vade türüne dönüştürülmesi, senedin kambiyo vasfını tartışmalı hale getirebilir. Bu durumda yalnız sorumluluğun kapsamı değil, senedin niteliği de tartışılır.

Tahrifat iddiası, teknik bir iddiadır ve kural olarak bilirkişi incelemesiyle ortaya konur. Adli belge incelemesinde şu yöntemler kullanılır:

• mürekkep ve kalem farklılıklarının incelenmesi,
• kazıntı, silinti ve düzeltme izlerinin tespiti,
• yazı basıncı ve çizgi devamlılığı analizi,
• üst üste yazılan rakamların katmanlarının incelenmesi,
• senedin ışık altında ve büyütmeli incelenmesi,
• imza ile metnin yazım zamanının karşılaştırılması.

HMK m. 207 uyarınca senetteki çıkıntı, kazıntı ve silintiler ayrıca onaylanmamışsa senedin ispat gücünü etkiler. Bu nedenle senet üzerindeki düzeltmelerin, tarafların paraf veya imzasıyla onaylanması gerekir.

Senedin aslının incelenmesi zorunludur. Fotokopi üzerinden yapılan incelemeler kesin sonuç vermez. Bu nedenle takibe konu senedin aslının icra dosyasında bulunması ve incelemeye gönderilmesi gerekir.

İcra mahkemesinde

Kambiyo senetlerine mahsus takipte, ödeme emrinin tebliğinden itibaren kanunda öngörülen kısa süre içinde icra mahkemesine itiraz edilmelidir. Borçlu, senetteki metnin değiştirildiğini ve gerçek borcun daha az olduğunu ileri sürebilir.

Ancak icra mahkemesindeki inceleme sınırlıdır. Borca itirazın kural olarak resmî veya imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispatlanması gerekir. Buna karşılık senetteki imzanın kendisine ait olmadığı yönündeki itiraz, imza incelemesi yoluyla incelenir.

Menfi tespit davasında

Borçlu, borçlu olmadığının veya borcun senette yazılı tutardan az olduğunun tespiti için asliye ticaret mahkemesinde menfi tespit davası açabilir. Bu davada delil imkânları daha geniştir ve ayrıntılı bilirkişi incelemesi yapılabilir.

Takibin durdurulması için ihtiyati tedbir talep edilmesi gerekir; dava açılmış olması tek başına takibi durdurmaz.

Ceza soruşturmasında

Tahrifat aynı zamanda suç oluşturur. Savcılığa yapılacak şikâyet üzerine yürütülen soruşturmada senet üzerinde kriminal inceleme yapılır. Ceza dosyasındaki bilirkişi raporu, hukuk davasında da güçlü bir delil olarak kullanılabilir.

TCK m. 210 uyarınca emre veya hamiline yazılı kambiyo senedi üzerinde işlenen belgede sahtecilik suçu, resmî belgede sahtecilik hükümlerine göre cezalandırılır. Bu, kambiyo senetlerine tanınan özel bir korumadır ve yaptırımı ağırlaştırır.

Dolayısıyla bir bonoda veya çekte tahrifat yapan kişi, TCK m. 204 kapsamında resmî belgede sahtecilik suçundan sorumlu tutulur. Ayrıca senedin icraya konulması ve bu yolla haksız kazanç elde edilmeye çalışılması, somut olaya göre dolandırıcılık suçunu da gündeme getirebilir.

Ceza yargılaması ile hukuk yargılaması ayrı yürür. Ancak ceza mahkemesinin bir olayın maddi varlığına ilişkin kesinleşmiş tespitleri, hukuk hâkimini bağlayabilir. Bu nedenle iki sürecin birlikte yönetilmesi önemlidir.

Tahrifat iddiasıyla karşılaşan alacaklı için de ciddi riskler vardır:

• Takip, tahrifattan önceki tutar üzerinden devam edebilir ve fazla kısım için haksız takip sorumluluğu doğabilir.
• Kötüniyetli takip halinde tazminat sorumluluğu gündeme gelebilir.
• Ceza soruşturması, senedi elinde bulunduran kişiye de yönelebilir.

Bu nedenle senet devralan tarafın, senedin fiziki durumunu devir anında incelemesi ve varsa düzeltmelerin onaylı olup olmadığını kontrol etmesi gerekir.

• Senedin boş hanelerini doldurmadan imzalamak,
• rakam ve yazı hanelerini boşluk bırakarak yazmak,
• düzeltmeleri paraf ile onaylamamak,
• senedin aslını incelemeden devralmak,
• tahrifat iddiasını icra mahkemesindeki kısa süre içinde ileri sürmemek,
• ceza şikâyetinde bulunmadan yalnız hukuk yolunu izlemek,
• senedin fotokopisiyle inceleme yapılabileceğini sanmak,
• ödeme yaptıktan sonra senedin aslını geri almamak.

Senette tahrifat, hem ağır cezai sonuçlar doğuran hem de alacağın kaderini belirleyen bir olgudur. Kanunun kurduğu denge açıktır: kimse imzalamadığı bir metinden sorumlu tutulamaz.

Bu dengeden yararlanabilmek ise ispata bağlıdır. Senet imzalarken boş hane bırakmamak, senedin bir örneğini saklamak ve düzeltmeleri onaylatmak en etkili önlemlerdir. Tahrifat iddiasıyla karşılaştığınızda ise sürelerin kısalığı nedeniyle vakit kaybetmeden hareket edilmelidir. Senedinizdeki değişikliğin hukuki sonuçları için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.