Çekin Zorunlu Unsurları ve İbraz Süreleri Nelerdir?

TTK m. 780 uyarınca çekte şu unsurlar bulunmalıdır:

1. Senet metninde çek kelimesi; senet Türkçe’den başka bir dille yazılmışsa o dilde çek karşılığı olarak kullanılan kelime,
2. Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havale,
3. Muhatabın, yani ödeyecek bankanın ticaret unvanı,
4. Ödeme yeri,
5. Düzenlenme tarihi ve yeri,
6. Düzenleyenin imzası.

Bunlara ek olarak 5941 sayılı Çek Kanunu uyarınca çekin, bankalarca bastırılan ve üzerinde banka ile hesap bilgilerini, çek numarasını ve kanunun aradığı diğer kayıtları taşıyan matbu form üzerine düzenlenmesi gerekir. Bu forma uymayan bir kâğıt üzerine yazılan metin uygulamada çek olarak işlem görmez.

Eksiklik halinde tamamlayıcı kurallar

TTK m. 781, bazı eksiklikleri gideren kurallar öngörür:

• Ödeme yeri gösterilmemişse muhatabın adı yanında gösterilen yer ödeme yeri sayılır. Muhatabın adı yanında birden fazla yer gösterilmişse çek, ilk gösterilen yerde ödenir. Böyle bir açıklık da yoksa çek, muhatabın merkezinin bulunduğu yerde ödenir.
• Düzenlenme yeri gösterilmemişse düzenleyenin adı yanında yazılı olan yer, düzenlenme yeri sayılır.

Çek kelimesi, kayıtsız şartsız havale, muhatap bankanın unvanı, düzenlenme tarihi ve imza eksikliği ise giderilemez. Bu unsurlardan birinin eksikliği halinde belge çek sayılmaz.

TTK m. 784 uyarınca çek kabul edilmez; çeke yazılan kabul şerhi yazılmamış sayılır. Muhatap banka, çek nedeniyle hamile karşı kural olarak ödeme borcu altına girmez. Bankanın sorumluluğu, çek karşılığının bulunması ve kanunun her çek yaprağı için öngördüğü asgari ödeme yükümlülüğü ile sınırlıdır. Bu asgari tutar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir.

Karşılığın bulunmaması ise çekin geçerliliğini etkilemez. Karşılıksız çek de geçerli bir kambiyo senedidir; sonuçları ayrı bir konudur.

TTK m. 795 uyarınca çek görüldüğünde ödenir; buna aykırı her kayıt yazılmamış sayılır. Çekte vade kararlaştırılamaz. Uygulamada yaygın olan ileri tarihli, yani üzerindeki düzenleme tarihi gelecekteki bir güne ait olan çekler bu kuralın istisnası değildir.

Kanun, düzenlenme günü olarak gösterilen günden önce ödenmek için ibraz olunan çekin ibraz günü ödeneceğini öngörür. Uzun yıllar geçici bir düzenlemeyle bu kuralın uygulanması ertelenmiş; erteleme süresi sona ermiştir. Bugün, ileri tarihli bir çek üzerindeki tarihten önce bankaya ibraz edilirse, karşılığı varsa ödenir.

Bu nedenle ileri tarihli çek veren kişi, çekin erken ibraz edilebileceğini ve hesabında karşılık bulunmaması halinde karşılıksız çek sonuçlarıyla karşılaşabileceğini bilmelidir. İleri tarihli çek, taraflar arasındaki anlaşmaya rağmen bir vade güvencesi sağlamaz.

TTK m. 796 uyarınca ibraz süreleri şöyledir:

Süreler, çekte düzenlenme tarihi olarak gösterilen günden itibaren işlemeye başlar. Sürenin son günü resmi tatile rastlarsa süre, izleyen ilk iş gününe uzar.

İleri tarihli çeklerde ibraz süresi, üzerindeki düzenleme tarihinden itibaren hesaplanır. Erken ibraz edilen çekte de bu tarihe kadar ayrıca bir bekleme söz konusu değildir; hamil dilerse ibraz süresi içinde tekrar ibraz edebilir.

Süresinde ibraz edilmeyen çekte hamil, cirantalara ve avalistlere karşı başvurma haklarını kaybeder. Yargıtay’ın yerleşik uygulamasına göre, ibraz süresi içinde muhatap bankaya ibraz edilmemiş çeke dayanılarak kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu ile takip yapılamaz; böyle bir takip icra mahkemesince iptal edilir.

Ayrıca süresinde ibraz edilmeyen çek için bankaca karşılıksızdır işlemi yapılamaz; buna bağlı olarak karşılıksız çek düzenleme suçundan şikâyet yolu da kapanır.

Bununla birlikte alacak ortadan kalkmaz. Hamil:

• temel ilişkiye, yani çekin verilmesine yol açan satış, hizmet veya ödünç ilişkisine dayanarak genel haciz yoluyla takip yapabilir ya da alacak davası açabilir,
• şartları varsa sebepsiz zenginleşme hükümlerine başvurabilir,
• çeki, borcun varlığına dair yazılı delil olarak kullanabilir.

TTK m. 799 uyarınca çekten cayma, ancak ibraz süresi geçtikten sonra hüküm ifade eder. Yani düzenleyen, ibraz süresi içinde bankaya talimat vererek çekin ödenmesini engelleyemez. İbraz süresi içinde usulüne uygun ibraz edilen çek, karşılığı varsa ödenir.

Cayma bildirimi yapılmamışsa muhatap banka, ibraz süresi geçtikten sonra da çeki ödeyebilir. Bu ayrım, çeki iptal ettirmek isteyen düzenleyen bakımından önemlidir: cayma ile senedin zayi nedeniyle iptali birbirinden farklı yollardır.

Çekin çalınması, kaybolması veya rızası dışında elden çıkması halinde izlenmesi gereken yol, mahkemeden ödeme yasağı ve senedin iptaline karar verilmesini istemektir.

Çek de kural olarak ciro ile devredilir. Çekte lehtar gösterilmemişse veya hamiline kaydı varsa senet hamiline yazılı sayılır ve teslimle devredilir. Hamiline düzenlenen çeklerde kaybolma ve çalınma riski daha yüksektir.

Çekte aval de mümkündür; ancak muhatap banka aval veremez. Aval veren, kimin için aval verdiyse onunla aynı şekilde sorumlu olur.

Çekten doğan davalar mutlak ticari dava sayılır; görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir. Karşılıksız çek düzenleme suçundan şikâyet ise icra ceza mahkemesinde incelenir.

Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. İcra takibi başlatmak için arabuluculuk aranmaz.

• İleri tarihli çekin erken ibraz edilemeyeceğini varsaymak,
• ibraz süresini vade süresi ile karıştırmak,
• çeki bankaya hiç ibraz etmeden doğrudan icra takibi başlatmak,
• karşılıksızdır kaydının çekin arkasına usulüne uygun işlenip işlenmediğini kontrol etmemek,
• çekin fotokopisini alıp aslını saklamamak,
• düzenlenme yeri ve tarihi bulunmayan çek almak,
• şirket çeklerinde imzanın temsile yetkili kişiye ait olup olmadığını incelememek,
• kaybolan çek için cayma talimatıyla yetinip iptal davası açmamak.

Çek, hızlı ödeme sağlayan ancak katı sürelerle çevrelenmiş bir araçtır. Unsurları eksik bir çek geçersizdir; süresinde ibraz edilmeyen çek ise geçerli olduğu halde alacaklıya sağladığı ayrıcalıkları kaybettirir.

Çek alan tarafın, çeki teslim alır almaz unsurlarını kontrol etmesi ve ibraz süresini takvime işlemesi gerekir. Çek veren tarafın ise ileri tarihli çekin erken ibraz riskini ve karşılıksız çıkması halinde doğacak hukuki ve cezai sonuçları göz önünde bulundurması şarttır. Somut çekinizle ilgili hak ve yükümlülükleriniz için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.