Eksik Sigorta ve Aşkın Sigorta Nedir? Tazminata Etkisi

• Sigorta değeri: Sigortalanan şeyin (bina, araç, eşya vb.) rizikonun gerçekleştiği andaki gerçek ekonomik değeridir.
• Sigorta bedeli: Sigortacının, poliçe kapsamında üstlendiği azami sorumluluk tutarıdır; poliçe düzenlenirken taraflarca belirlenir.

Bu iki tutar aynı olduğunda "tam sigorta" söz konusudur ve zarar, gerçek tutarı üzerinden tazmin edilir.

Sigorta bedeli, sigorta değerinden düşük belirlenmişse "eksik sigorta" durumu ortaya çıkar. Bu durumda sigortacı, zararın tamamını değil, sigorta bedelinin sigorta değerine oranı kadarını öder. Bu ilkeye uygulamada "nispi sigorta" veya "oransal tazminat" ilkesi denir.

Örnek: Bir binanın gerçek değeri 10.000.000 TL iken poliçede sigorta bedeli 5.000.000 TL olarak belirlenmişse, oran %50'dir. Binada 2.000.000 TL'lik kısmi bir hasar oluşursa, sigortacı kural olarak bu zararın da yalnızca %50'sini, yani 1.000.000 TL'sini öder.

Eksik sigorta, genellikle poliçe yenilenirken değerin güncellenmemesi, enflasyon nedeniyle gerçek değerin artması veya başlangıçta hatalı değerleme yapılması sonucu ortaya çıkar.

Sigorta bedeli, sigorta değerinden yüksek belirlenmişse "aşkın sigorta" durumu söz konusudur. Zarar sigortalarının temel ilkesi, sigortalının rizikodan zenginleşmemesidir; bu nedenle aşkın sigortada sigortacı, gerçek zararı aşan bir tutarı ödemekle yükümlü değildir. Sigorta bedelinin gerçek değerin üzerinde belirlenmiş olması, tazminatı artırmaz; yalnızca gereksiz yere daha yüksek prim ödenmesine yol açabilir.

Aşkın sigortanın kasıtlı olarak, sigortalıyı zenginleştirmek amacıyla yapıldığının tespiti hâlinde, sözleşmenin geçerliliği de tartışmalı hâle gelebilir.

Aynı menfaatin birden fazla sigortacı tarafından ayrı poliçelerle sigortalanması "mükerrer sigorta" olarak adlandırılır ve aşkın sigortadan farklı bir kurumdur. Mükerrer sigortada, sigortalının her poliçeden ayrı ayrı tam tazminat talep edip zenginleşmesi önlenir; sigortacılar arasındaki iç paylaşım ayrıca değerlendirilir. Poliçe alırken aynı riskin başka bir poliçeyle de sigortalanıp sigortalanmadığının sigortacıya bildirilmesi önemlidir.

Eksik sigorta riskinin azaltılması için:

• poliçe yenilenirken sigortalanan şeyin güncel piyasa değerinin araştırılması,
• bina, makine veya eşya değerindeki artışların poliçeye yansıtılması,
• gerekiyorsa bağımsız bir değerleme uzmanından rapor alınması

önerilir. Bazı poliçelerde "değer artış klozu" gibi ek düzenlemelerle, sigorta bedelinin belirli bir oranda otomatik güncellenmesi sağlanabilir.

Eksik sigorta ilkesi, özellikle kısmi hasarlarda önemli sonuçlar doğurur. Tam hasar (sigortalanan şeyin tamamen yok olması) hâlinde zaten sigorta bedeli sınırında ödeme yapılacağından, eksik sigorta oranının etkisi daha çok kısmi hasarlarda hissedilir. Bu nedenle sigortalılar, "poliçemde yeterli teminat var" düşüncesiyle güncellemeyi ihmal etmemelidir.

Bazı poliçelerde, belirli bir oranın (örneğin %80 kuralı) altında kalmadığı sürece eksik sigorta indiriminin uygulanmayacağı yönünde özel kayıtlar bulunabilir. Bu tür kayıtların varlığı ve kapsamı, poliçe özel şartlarından kontrol edilmelidir; her poliçede aynı kural geçerli değildir.

Sigortacının eksik sigorta oranını hatalı hesapladığı veya sigorta değerini düşük gösterdiği durumlarda:

1. Bağımsız bir değerleme raporu ile itiraz edilebilir,
2. Sigorta Tahkim Komisyonuna başvurulabilir,
3. Dava yoluna gidilebilir.

Değer tespitinde bilirkişi incelemesi, uyuşmazlığın çözümünde belirleyici rol oynar.

Sigorta sözleşmesinden doğan taleplerde özel bir zamanaşımı süresi uygulanır. Eksik sigorta nedeniyle eksik ödenen tazminat tutarına ilişkin talepler de bu süreye tabidir.

Eksik sigorta ilkesi, kasko sigortasında aracın piyasa değerinin poliçede düşük gösterilmesi; konut sigortasında ise binanın yeniden yapım maliyetinin güncel inşaat fiyatlarını yansıtmaması biçiminde ortaya çıkabilir. Özellikle uzun süre yenilenmeyen poliçelerde, enflasyon ve fiyat artışları nedeniyle sigorta bedeli ile gerçek değer arasındaki makas giderek açılabilir. Bu nedenle yıllık yenilemelerde yalnızca primin değil, sigorta bedelinin de gözden geçirilmesi gerekir.

Bazı sigorta şirketleri, poliçe düzenlenirken sigortalanan şeyin değerini kendi ekspertiz süreciyle belirler. Bu durumda, hasar sonrasında sigortacının "sigorta bedeli düşük belirlenmiş" diyerek eksik sigorta indirimi uygulaması, başlangıçtaki değerlemenin kendi hatasından kaynaklanıp kaynaklanmadığı yönünden ayrıca tartışılabilir. Sigortacının kendi yaptığı hatalı değerlemeye dayanarak sigortalı aleyhine sonuç çıkarması, dürüstlük kuralı çerçevesinde sınırlanabilir.

• Poliçe yenilenirken sigorta bedelini güncellememek,
• eksik sigorta ilkesinin yalnızca tam hasarda değil kısmi hasarda da uygulandığını bilmemek,
• aynı riskin birden fazla poliçeyle sigortalandığını sigortacıya bildirmemek,
• sigorta bedelini gereksiz yere yüksek belirleyip fazla prim ödemek,
• değer tespiti raporuna itiraz için bağımsız değerleme almamak,
• poliçedeki özel eksik sigorta kayıtlarını okumamak.

Zarar sigortasının temel dayanağı, sigortalının sigortalanan şey üzerinde ekonomik bir menfaate sahip olmasıdır. Sigorta bedeli belirlenirken bu menfaatin gerçek kapsamının aşılması (örneğin bir kiracının, kendisine ait olmayan binanın tamamını yüksek bir bedelle sigortalatması), aşkın sigortanın özel bir görünümü olarak karşımıza çıkabilir. Bu tür durumlarda, sigortalının gerçekte hangi menfaate sahip olduğu, tazminatın üst sınırını belirler.

Eksik veya aşkın sigorta iddialarının çözümünde, sigortalanan şeyin rizikonun gerçekleştiği andaki gerçek değerinin bağımsız bir eksper tarafından tespit edilmesi büyük önem taşır. Taraflardan yalnızca birinin sunduğu değerleme, çoğu zaman tek başına yeterli kabul edilmez; bu nedenle uyuşmazlık hâlinde mahkeme veya tahkim sürecinde ayrıca bilirkişi incelemesi yaptırılması olağan bir uygulamadır.

Bazı poliçelerde sigorta bedeli, sigortalının kendi beyanına dayanılarak belirlenir ve sigortacı bu beyanı ayrıca doğrulamaz. Bu tür poliçelerde, beyan edilen değerin gerçek değerden önemli ölçüde düşük çıkması hâlinde, eksik sigorta indiriminin uygulanıp uygulanmayacağı, sigortacının beyana ne ölçüde güvendiğini gösteren sözleşme hükümleriyle birlikte değerlendirilmelidir.

Kısmi bir hasar sonrası sigorta bedelinin otomatik olarak azalıp azalmadığı, poliçe türüne göre değişir. Bazı poliçelerde ödenen tazminat kadar sigorta bedeli düşer ve kalan dönem için ek prim ödenerek bedelin yeniden tamamlanması (ikame) mümkün olabilir. Bu düzenlemenin poliçede yer alıp almadığının bilinmesi, aynı yıl içinde ikinci bir hasar meydana gelmesi ihtimaline karşı önemlidir.

Sigortalanan şeyin değeri, poliçe süresi içinde önemli ölçüde artmışsa (örneğin binada büyük çaplı tadilat yapılması, aracın değerli aksesuarlarla donatılması), bu artışın sigortacıya bildirilmesi ve sigorta bedelinin buna göre güncellenmesi önerilir. Aksi hâlde rizikonun gerçekleştiği tarihte, artan değer üzerinden değil, poliçedeki eski bedel üzerinden hesaplama yapılması ve eksik sigorta oranının daha da yükselmesi söz konusu olabilir.

Eksik sigorta ve aşkın sigorta kavramları, sigortalıların genellikle poliçe satın alırken göz ardı ettiği ancak hasar anında büyük mali sonuçlar doğurabilen kurumlardır. Sigorta bedelinin güncel tutulması ve poliçe özel şartlarının dikkatle incelenmesi, tazminatın gerçek zararı karşılamasını sağlar. Eksik sigorta nedeniyle düşük tazminat teklifiyle karşılaştıysanız Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.