KHK ile Kamu Görevinden Çıkarılmaya Karşı Dava ve İtiraz Yolları

OHAL’in ilk döneminde kaleme alınmış metinlerde, KHK ile kamu görevinden çıkarma işlemlerinin idari işlem sayılıp sayılmayacağı ve doğrudan idare mahkemesinde dava açılıp açılamayacağı tartışılmıştır. OHAL İşlemleri İnceleme Komisyonunun kurulmasıyla birlikte doğrudan KHK listeleriyle kamu görevinden çıkarılan kişiler yönünden özel bir başvuru sistemi oluşturulmuştur.

Komisyonun görev süresi 22 Ocak 2023 tarihinde sona ermiştir. Bununla birlikte Komisyon kararlarına karşı açılmış davalar, mahkemelerce verilen kararların uygulanması ve Komisyon sonrasında yapılması gereken idari işlemler devam etmektedir. 7075 sayılı Kanun’un geçici hükümleri, görev süresinin sona ermesinden sonraki işlemleri yürütecek kurumları belirlemektedir.

Ayrıca Türkiye’nin OHAL döneminde Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ni bütünüyle “askıya aldığı” şeklindeki ifade teknik olarak doğru değildir. Türkiye, AİHS’nin 15. maddesi kapsamında derogasyon bildiriminde bulunmuştur. Bu bildirim, bütün hakların ortadan kalktığı veya kamu gücünün yargısal denetim dışına çıktığı anlamına gelmemektedir.

Başvurulacak yargı yolu belirlenirken öncelikle kamu görevinden çıkarma işleminin hukuki kaynağı tespit edilmelidir.

Doğrudan KHK Eki Listeyle Kamu Görevinden Çıkarma

Kişinin ismi doğrudan bir OHAL KHK’sinin ekli listesinde yer almışsa, bu işlem bakımından OHAL İşlemleri İnceleme Komisyonuna başvuru özel kanun yoluydu. Komisyonun ret kararlarına karşı, 7075 sayılı Kanun’un 11. maddesi uyarınca Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen Ankara idare mahkemelerinde iptal davası açılması öngörülmüştür. Davanın hangi idareye yöneltileceği ise kişinin son görev yaptığı kurum ve 7075 sayılı Kanun’daki özel düzenlemeler dikkate alınarak belirlenmelidir.

Komisyonun görev süresinin sona ermiş olması, geçmişte kaçırılmış başvuru veya dava sürelerini kendiliğinden yeniden başlatmaz. Buna karşılık tebligatın usulsüz olması, daha önce yapılmış bir başvurunun sonuçlandırılmamış bulunması, mahkemece verilen bir iade kararı veya sonradan tesis edilen yeni bir idari işlem gibi durumlar ayrıca incelenmelidir.

Kurum veya Kurul Kararıyla Kamu Görevinden Çıkarma

Kamu görevlisinin doğrudan KHK listesiyle değil, çalıştığı kurumun, bakanlığın, kurulun veya başka bir idari merciin kararıyla görevden çıkarıldığı durumlarda dava konusu, KHK hükmünün kendisi değil, bu hükme dayanılarak tesis edilen bireysel idari işlemdir.

Bu tür işlemlerde görevli ve yetkili mahkeme; işlemi tesis eden makam, kişinin görev yeri, özel kanun hükümleri ve İdari Yargılama Usulü Kanunu birlikte değerlendirilerek belirlenir. Her KHK ihraç uyuşmazlığının Ankara idare mahkemelerinde görüleceği şeklinde genel bir kabul doğru değildir.

Hâkim ve Savcılar Yönünden Özel Dava Yolu

Hâkim ve savcılar hakkında OHAL düzenlemelerine dayanılarak verilen meslekten çıkarma kararları yönünden 7075 sayılı Kanun’un 11. maddesinde özel bir yargılama yolu düzenlenmiştir. Bu kişiler bakımından ilk derece mahkemesi olarak Danıştayın ilgili dairesinde dava açılması söz konusu olabilir. Dava süresi ve başlangıç tarihi, kararın kesinleşme ve tebliğ biçimi esas alınarak ayrıca hesaplanmalıdır.

KHK ile kamu görevinden çıkarma uyuşmazlıklarında başlıca şu düzenlemeler uygulanmaktadır:

• 7075 sayılı Olağanüstü Hal İşlemleri İnceleme Komisyonu Kurulması Hakkında Kanun,
• 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu,
• 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun,
• 6755 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Alınması Gereken Tedbirler Hakkında Kanun,
• İhraca dayanak oluşturan ilgili OHAL KHK’si ve bunun kanunlaşmış hükümleri,
• Anayasa’nın özel hayata saygı, hak arama özgürlüğü, masumiyet karinesi ve mülkiyet hakkına ilişkin hükümleri,
• AİHS’nin adil yargılanma hakkını düzenleyen 6. maddesi, özel hayata saygı hakkını düzenleyen 8. maddesi ve etkili başvuruya ilişkin 13. maddesi.

Pasaport iptali, silah ruhsatının geri alınması, özel güvenlik kimlik kartının iptali veya başka mesleki izinlerin kaldırılması gibi ilave tedbirler, kamu görevinden çıkarma işlemiyle aynı hukuki rejime tabi olmayabilir. Bu işlemler için 7075 sayılı Kanun’un geçici hükümleri ve işlemi tesis eden kurumun özel mevzuatı ayrıca incelenmelidir.

Süreler hak düşürücü sonuç doğurabileceğinden, her dosyada tebliğ evrakı ve UYAP kayıtları üzerinden yeniden hesaplama yapılmalıdır.

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru süresi, başvuru yollarının tüketildiği tarihten; başvuru yolu bulunmayan durumlarda ise ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren 30 gündür.

AİHM başvuru süresi 1 Şubat 2022 tarihinden itibaren dört aydır. Başvurunun yalnızca faks veya elektronik iletiyle bildirilmesi süreyi kesmez; eksiksiz başvuru formunun Mahkemeye usulüne uygun şekilde gönderilmesi gerekir.

KHK ihraçlarına ilişkin davalarda yürütmenin durdurulması talep edilmesi hukuken mümkündür.

Ancak talebin kabul edilmesi için İYUK’un 27. maddesindeki iki şartın birlikte bulunması gerekir:

1. İşlemin açıkça hukuka aykırı olması,
2. İşlemin uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zarar doğması.

Kamu görevinden çıkarılmanın ciddi ekonomik ve mesleki sonuçları bulunması tek başına yeterli görülmeyebilir. Dava dilekçesinde işlemin neden açıkça hukuka aykırı olduğu, dosyadaki delillerle bağlantılı şekilde gösterilmelidir.

Anayasa Mahkemesi, kamu görevinden çıkarma dosyalarında her başvuruyu aynı sonuçla karara bağlamamaktadır. Mahkeme; idari ve yargısal makamların hangi somut olgulara dayandığını, başvurucuya bu olgulara karşı savunma imkânı verilip verilmediğini ve kararların yeterli gerekçe içerip içermediğini incelemektedir.

Özel Hayata Saygı Hakkı

Kamu görevinden çıkarma işlemi, kişinin mesleki itibarı, sosyal ilişkileri ve çalışma hayatı üzerinde ağır sonuçlar doğurabildiği için Anayasa’nın 20. maddesindeki özel hayata saygı hakkı kapsamında incelenebilmektedir.

Güncel kararlar, tek bir delil türünden hareketle bütün dosyalar için aynı sonuca varılamayacağını göstermektedir.

Masumiyet Karinesi

Ceza soruşturmasında kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmesi veya ceza davasında beraat edilmesi, kamu görevinden çıkarma işlemini her durumda kendiliğinden hükümsüz hâle getirmez. İdari tedbir ile ceza yaptırımının hukuki niteliği ve değerlendirme ölçütleri aynı değildir.

Bununla birlikte idari veya yargısal kararda kişinin suç işlediği kesinleşmiş gibi bir dil kullanılması, masumiyet karinesi yönünden ihlal doğurabilir. Ceza dosyasındaki beraat veya takipsizlik kararının gerekçesi de idari yargı tarafından cevapsız bırakılamaz.

Gerekçeli Karar ve Mahkemeye Erişim Hakkı

Başvurucunun temel iddialarının karşılanmaması, dosyadaki delillerin kaynağı ve güvenilirliğinin tartışılmaması ya da yalnızca soyut kavramlara dayanılması adil yargılanma hakkı bakımından sorun oluşturabilir.

OHAL Komisyonu kararlarına karşı açılan davalarda ilk derece mahkemesinin kararından sonra istinaf ve temyiz incelemesi yapılmaktadır.

Danıştay incelemesinde uyuşmazlık yalnızca “iltisak” veya “irtibat” kavramlarının tekrarından ibaret ele alınmamalıdır. Dosyada kullanılan olguların kişiselleştirilmesi, delillerin hukuka uygun elde edilmesi, başvurucuya açıklanması ve karşı delillerin gerekçeli biçimde değerlendirilmesi gerekir.

Pişkin/Türkiye Kararı

AİHM, Pişkin/Türkiye kararında, kamu kurumunda çalışan başvurucunun OHAL düzenlemesine dayanılarak işten çıkarılması sonrasında yapılan yargısal incelemeyi yetersiz bulmuştur. Mahkeme, ulusal yargı mercilerinin işten çıkarmaya dayanak oluşturan somut nedenleri etkili biçimde incelememesi nedeniyle AİHS’nin 6. ve 8. maddelerinin ihlal edildiğine karar vermiştir.

Bu karar, mahkemelerin idarenin değerlendirmesini yalnızca şeklen tekrar etmesinin yeterli olmadığını; işlem gerekçelerinin ve başvurucunun savunmalarının gerçek anlamda incelenmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

KHK ihraç dosyalarında uyuşmazlığın sonucu çoğu zaman delillerin isimlerinden çok içeriklerine ve nasıl değerlendirildiğine bağlıdır.

Dijital Kodlamalar ve Veri Listeleri

“Garson” kodlamaları, kurum içi listeler veya başka dijital veriler tek başına zikredilmekle yetinilmemelidir. Şu soruların cevaplandırılması gerekir:

• Verinin kaynağı nedir?
• Başvurucuyla eşleştirme nasıl yapılmıştır?
• Kodlamanın anlamı hangi somut bilgiye dayanmaktadır?
• Verinin oluşturulma ve ele geçirilme tarihi nedir?
• Veri başka delillerle doğrulanmış mıdır?
• Başvurucuya verinin içeriğine karşı savunma imkânı tanınmış mıdır?

Tanık ve İtirafçı Beyanları

Tanık anlatımının doğrudan gözleme mi yoksa duyuma mı dayandığı, olay ve tarih içerip içermediği, başka anlatımlarla çelişip çelişmediği incelenmelidir. Soyut ve kalıp ifadelerle verilen beyanların neden güvenilir kabul edildiği mahkeme kararında açıklanmalıdır.

Banka, Dernek, Sendika ve Eğitim Kurumu Kayıtları

Bir bankada hesap bulunması, sendika veya dernek üyeliği, çocuğun belirli bir eğitim kurumuna gönderilmesi gibi görünüşte hukuka uygun faaliyetlerin değerlendirilmesinde;

• İşlemin tarihi,
• Yoğunluğu ve sürekliliği,
• Olağan ticari veya kişisel gerekçesi,
• Kamu makamlarınca yapılan çağrılarla bağlantısı,
• Başka delillerle desteklenip desteklenmediği

birlikte ele alınmalıdır.

Ceza Dosyasının Sonucu

Beraat, takipsizlik veya ceza verilmesine yer olmadığı kararları idari yargıya mutlaka sunulmalıdır. Ancak yalnızca “beraat ettim, bu nedenle göreve iade edilmeliyim” şeklindeki savunma çoğu dosyada yeterli değildir.

Ceza kararında hangi delillerin neden geçersiz veya yetersiz görüldüğü açıklanmalı; aynı delillerin idari işlemde kullanılmasının neden hukuka aykırı olduğu ayrıca ortaya konulmalıdır.

OHAL Komisyonu veya mahkeme kararı sonucunda göreve iade edilen kişilerin mali ve sosyal hakları bakımından 7075 sayılı Kanun’un 10. maddesi uygulanmaktadır. Düzenleme, kamu görevinden çıkarılmayı izleyen dönem ile göreve başlama arasındaki mali ve sosyal hakların ödenmesini öngörmektedir.

Buna karşılık manevi tazminat, mahrum kalınan ek gelirler, kariyer kaybı veya başka zararlar yönünden otomatik bir ödeme sonucu doğmaz. Talebin hukuki dayanağı, görevli mahkeme, süre, zarar ve illiyet bağı ayrıca değerlendirilmelidir.

Öğretide OHAL Komisyonu kararlarının idari işlem niteliğinde olduğu ve yetki, şekil, sebep, konu ve amaç unsurları yönünden tam bir yargısal denetime tabi tutulması gerektiği savunulmuştur.

Uygulamadaki temel tartışma, mahkemelerin yalnızca idarenin kullandığı “iltisak” ve “irtibat” ifadelerine dayanıp dayanamayacağıdır. Etkili yargısal denetim, idarenin ulaştığı sonucun tekrar edilmesini değil; bu sonuca götüren olguların hukuka uygunluk, güvenilirlik ve ölçülülük yönlerinden denetlenmesini gerektirir.

Bir KHK ihraç dosyası hazırlanırken en az şu belgeler birlikte incelenmelidir:

1. Kamu görevinden çıkarma işlemi ve dayanak KHK veya kurum kararı,
2. OHAL Komisyonu başvurusu ve Komisyonun gerekçeli kararı,
3. Tebliğ evrakları ve UYAP işlem tarihleri,
4. İdare mahkemesi, bölge idare mahkemesi ve Danıştay kararları,
5. Ceza soruşturması veya kovuşturmasına ait nihai kararlar,
6. ByLock, HTS, banka, sendika, dernek, tanık ve dijital veri raporları,
7. Görev sicili, disiplin geçmişi ve mesleki değerlendirmeler,
8. İhraç sonrasında uygulanan pasaport, ruhsat veya lisans tedbirleri,
9. Göreve iade edilmişse mali ve sosyal haklara ilişkin kurum işlemleri.

Dosyadaki her belgenin hukuki etkisi aynı değildir. Savunma, çok sayıda belge sunmaktan ziyade idarenin dayandığı her olgunun hangi nedenle hatalı, ilgisiz, güvenilmez veya ölçüsüz olduğunu açıklamalıdır.

• Süreyi karar tarihinden değil, tebliğ ve öğrenme tarihinden hareketle belgelememek,
• Doğrudan KHK ihracı ile kurum kararıyla ihracı birbirine karıştırmak,
• Davayı yanlış idareye yöneltmek,
• Ceza dosyasındaki beraatin tek başına göreve iadeyi sağlayacağını düşünmek,
• Dosyada bulunmayan karar numaralarını veya emsal kararları tahmine dayalı kullanmak,
• Anayasa Mahkemesine olağan kanun yolları tüketilmeden doğrudan başvurmak,
• AİHM başvurusunda yalnızca kararları ekleyip ihlal iddialarını somutlaştırmamak,
• Mali haklar ile maddi ve manevi tazminat taleplerini aynı hukuki rejime tabi kabul etmek.

Bugün OHAL Komisyonuna yeni başvuru yapılabilir mi?

Komisyonun görev süresi 22 Ocak 2023 tarihinde sona ermiştir. Geçmişte kaçırılmış genel başvuru süresinin bugün yeni bir dilekçeyle yeniden başlatılması kural olarak mümkün değildir. Ancak önceden yapılmış başvuru, usulsüz tebligat, devam eden dava veya sonradan tesis edilen işlem bulunması hâlinde hukuki durum değişebilir.

Doğrudan Anayasa Mahkemesine başvurabilir miyim?

Kural olarak hayır. İdari dava, istinaf ve açık olduğu durumlarda temyiz yolları tüketilmeden yapılan başvuru, başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunabilir. Nihai kararın öğrenilmesinden itibaren 30 günlük bireysel başvuru süresi ayrıca gözetilmelidir.

Beraat kararı göreve iadeyi zorunlu kılar mı?

Beraat kararı önemli bir delildir; fakat tek başına otomatik göreve iade sonucu doğurmaz. Ceza mahkemesinin hangi delilleri neden yeterli görmediği ile idari makamın aynı delillere hangi gerekçeyle farklı anlam verdiği birlikte incelenir.

KHK ihraç davalarının tamamı Ankara’da mı açılır?

Hayır. OHAL Komisyonu kararlarına karşı açılan davalar için özel olarak belirlenen Ankara idare mahkemeleri görevlidir. Kurum kararıyla yapılan çıkarma işlemlerinde ise işlemi tesis eden makam ve özel yetki kuralları dikkate alınır. Hâkim ve savcılar yönünden Danıştayda ilk derece yargılaması öngören özel düzenleme bulunmaktadır.

Göreve iade edilen kişi tazminat alabilir mi?

Göreve iade, 7075 sayılı Kanun kapsamındaki mali ve sosyal hakların ödenmesini gündeme getirir. Bunun dışındaki maddi veya manevi tazminat talepleri ise zararın niteliğine, süreye, görevli mahkemeye ve illiyet bağının ispatına göre ayrıca değerlendirilir. Her göreve iade kararı otomatik olarak manevi tazminat hakkı doğurmaz.

AİHM’e başvuru için dört aylık süre ne zaman başlar?

Kural olarak iç hukukta verilen nihai karar tarihinden itibaren başlar. KHK ihraç dosyalarında olağan yargı yolları ile Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yolunun tüketilmesi beklenmektedir. Başvuru formunun eksiksiz hazırlanması ve süresi içinde Mahkemeye gönderilmesi gerekir.

KHK ile kamu görevinden çıkarma dosyalarında artık temel sorun, yargı yolunun bulunup bulunmadığından çok, yapılan yargısal denetimin gerçek ve etkili olup olmadığıdır. İdarenin “iltisak” veya “irtibat” sonucuna hangi somut verilerle ulaştığı, bu verilerin başvurucuya açıklanıp açıklanmadığı ve karşı delillerin gerekçeli biçimde değerlendirilip değerlendirilmediği belirleyicidir.

Güncel Anayasa Mahkemesi kararları, aynı delil türünün farklı dosyalarda farklı sonuç doğurabileceğini açıkça göstermektedir. Dijital bir kodlama, tanık anlatımı, banka hareketi veya üyelik kaydı bağlamından koparılarak değerlendirilemez. Bunun karşısında, birden fazla kişiselleştirilmiş ve birbirini doğrulayan olgunun bulunduğu dosyalarda ihlal kararı verilmesi de beklenmemelidir.

Başarılı bir hukuki başvuru, genel siyasi veya toplumsal tartışmalardan ziyade somut dosyaya odaklanmalıdır. İşlemin hukuki niteliği, süre, görevli mahkeme, delillerin güvenilirliği, ceza dosyasının sonucu ve mahkeme kararlarının gerekçesi birbirinden ayrılmadan incelenmelidir.

KHK ile kamu görevinden çıkarılmaya ilişkin uyuşmazlıklarda yanlış mercie başvurulması, dava veya bireysel başvuru süresinin kaçırılması, husumetin hatalı yöneltilmesi ve delillerin somutlaştırılmadan sunulması ciddi hak kayıplarına yol açabilir.

Her dosyanın ihraç biçimi, Komisyon süreci, tebliğ tarihleri, ceza soruşturması ve kullanılan deliller farklıdır. Somut olayınızın güncel mevzuat, Danıştay, Anayasa Mahkemesi ve AİHM kararları çerçevesinde değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.