Notere Tazminat Davası Açma Şartları ve Noterin Hukuki Sorumluluğu

1512 sayılı Noterlik Kanunu'nun 1. maddesine göre noterlik bir kamu hizmetidir. Noterler, hukuki güvenliği sağlamak, uyuşmazlıkları önlemek ve işlemleri belgelendirmekle görevlidir. Noterlik işlemlerine tanınan yüksek ispat gücü, bu işlemlerin hazırlanması sırasında sıradan bir kişiden değil, mesleğin gereklerine uygun hareket eden uzman bir hukukçudan beklenen dikkat ve özenin gösterilmesini zorunlu kılar.

Noterlerin tazminat sorumluluğunun temel dayanağı Noterlik Kanunu'nun 162. maddesidir. Bu düzenlemeye göre noter; işlem stajyer, kâtip veya kâtip adayı tarafından yapılmış olsa dahi işin yapılmaması, hatalı yapılması veya eksik yapılması nedeniyle zarar gören kişilere karşı sorumludur. Noterin zararı ödedikten sonra kusurlu personele rücu edebilmesi, zarar gören kişinin doğrudan notere başvurmasını engellemez.

Noterlik Kanunu'nun 162. maddesinde kusur şartına yer verilmemiştir. Yargıtay uygulamasında bu sorumluluk, ağırlıklı olarak kusursuz sorumluluk veya ağırlaştırılmış sebep sorumluluğu şeklinde nitelendirilmektedir.

Bunun pratik sonucu şudur: Davacı, noterin kasten veya ihmalle hareket ettiğini ayrıca ispatlamak zorunda değildir. Davacının öncelikle noterlik işlemini, meydana gelen zararı ve bu işlem ile zarar arasındaki uygun nedensellik bağını göstermesi gerekir. Noter ise zararın kendi işleminden kaynaklanmadığını veya nedensellik bağının mücbir sebep, zarar görenin tam kusuru ya da üçüncü kişinin ağır kusuru nedeniyle kesildiğini ispatlayabilir.

Öğretide kullanılan kavramlar tam olarak aynı değildir. Bazı yazarlar sorumluluğu klasik kusursuz sorumluluk, bazıları ağırlaştırılmış özen veya sebep sorumluluğu, bazıları ise noterliğin kendine özgü statüsüne bağlı özel bir sorumluluk türü olarak açıklamaktadır. Buna karşılık, kusursuzluğun veya çalışanı seçerken gerekli özenin gösterildiğinin tek başına kurtuluş kanıtı oluşturmayacağı konusunda belirgin bir görüş birliği bulunmaktadır.

Noterin hukuki sorumluluğundan söz edilebilmesi için aşağıdaki unsurların birlikte bulunması gerekir.

Noterlik faaliyeti kapsamında bir işlem veya ihmal bulunmalıdır

Zararın, noterlik göreviyle bağlantılı bir işin yapılmamasından, yanlış yapılmasından veya eksik bırakılmasından doğması gerekir. Noterin görev alanı dışında kalan kişisel davranışları, Noterlik Kanunu'nun 162. maddesi kapsamında değerlendirilmez.

Sorumluluğa yol açabilecek işlemlere şu örnekler verilebilir:

• Sahte kimlik veya sahte sürücü belgesiyle araç satışı yapılması,
• Sahte vekâletname düzenlenmesi veya sahte vekâletnameye dayanılarak işlem yapılması,
• Kimlik bilgileri arasındaki açık çelişkilerin kontrol edilmemesi,
• İşlem yapan kişinin fiil ehliyeti veya temsil yetkisinin araştırılmaması,
• Mevzuatın açıkça yasakladığı bir işlemin düzenlenmesi,
• Noterlik belgesinde taraf iradesinin yanlış veya eksik gösterilmesi,
• İmza, mühür, yevmiye veya şekil şartlarının hatalı uygulanması,
• Noterlik çalışanının görev sırasında yaptığı hatanın denetlenmemesi.

Noterlik Kanunu'nun 72. maddesi, notere işlem yaptıran kişilerin kimlik, adres, yetenek ve gerçek iradelerini tam olarak öğrenme yükümlülüğü getirmektedir. Bu yükümlülük, her belge üzerinde kriminal inceleme yapılmasını gerektirmez; ancak ilk bakışta anlaşılabilecek eksikliklerin, çelişkilerin veya olağan dışı kayıtların göz ardı edilmesine de izin vermez.

Gerçek ve ispatlanabilir bir zarar doğmalıdır

Hatalı noterlik işlemi tek başına tazminat için yeterli değildir. Davacının malvarlığında gerçek bir eksilme meydana gelmiş olmalıdır.

Talep edilebilecek maddi zararlar somut olaya göre şunları kapsayabilir:

• Sahte işlem nedeniyle ödenen satış veya devir bedeli,
• Kaybedilen malın ya da hakkın değeri,
• Hatalı işlemin düzeltilmesi için yapılan zorunlu giderler,
• Tapu, vergi, harç, ekspertiz ve benzeri doğrudan masraflar,
• Kullanım veya kazanç kaybı,
• Koşulları oluşmuşsa mahrum kalınan kâr,
• Zararın azaltılması amacıyla yapılan makul giderler.

Tazminat, zarar göreni sebepsiz biçimde zenginleştirme aracı değildir. Zarar verici işlem gerçekleşmemiş olsaydı kişinin malvarlığı hangi durumda bulunacak idiyse, hesaplama esas olarak bu fark üzerinden yapılır. Yoksun kalınan kâr veya gelir kaybı gibi taleplerin varsayıma değil, ticari kayıtlar, önceki gelirler, sözleşmeler ve bilirkişi incelemesine dayanması gerekir. Yargıtay da noterlik işlemi nedeniyle oluştuğu ileri sürülen kazanç kaybının somut biçimde hesaplanmasını aramaktadır.

İşlem ile zarar arasında uygun nedensellik bağı bulunmalıdır

Zararın noterlik işleminin olağan ve beklenebilir sonucu olması gerekir. Noterin işlemi ile zarar arasında yalnızca zamansal bir yakınlık bulunması yeterli değildir.

Örneğin sahte vekâletname düzenlenmiş, fakat zarar tamamen bu vekâletnameden bağımsız başka bir işlem nedeniyle meydana gelmişse noter sorumluluğu kurulamayabilir. Buna karşılık sahte vekâletnameye güvenilerek para çekilmiş, taşınmaz devredilmiş veya araç satılmışsa nedensellik bağı daha güçlü biçimde gündeme gelir.

Sahte belgeyle gerçekleştirilen noterlik işlemlerinde en önemli tartışma, belgenin "iğfal kabiliyeti", başka bir ifadeyle aldatma yeteneği taşıyıp taşımadığıdır.

Belge, mesleki dikkat gösterilmesine rağmen sahteliği anlaşılamayacak derecede ustaca hazırlanmışsa üçüncü kişinin ağır kusurunun nedensellik bağını kestiği ileri sürülebilir. Buna karşılık belge üzerindeki imzalar açıkça farklıysa, zorunlu bilgiler eksikse, nüfus kayıtlarıyla çelişen bilgiler varsa, mühür veya seri numaralarında gözle görülebilir sorunlar bulunuyorsa noter sorumluluktan kurtulamayabilir.

İğfal kabiliyeti yalnızca "belge kaliteli hazırlanmış" denilerek kabul edilemez. Belgenin aslı üzerinde, uygun teknik donanıma sahip uzmanlardan grafolojik ve kriminal inceleme alınması gerekir. Ayrıca aynı sahte belgenin başka bir noter çalışanı tarafından fark edilmiş olması gibi olayın bütün koşulları birlikte değerlendirilmelidir.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 23.03.2022 tarihli, 2022/819 E. ve 2022/2615 K. sayılı kararında; kriminal raporda kimliğin aldatma kabiliyeti bulunduğunun belirtilmesi tek başına yeterli görülmemiş, başka bir noter çalışanının aynı kimlikteki sahteliği fark etmiş olması da dikkate alınarak uzman bilirkişi heyetinden denetime elverişli rapor alınması gerektiği kabul edilmiştir.

Bu yaklaşım önemlidir. Sahte belgenin varlığı noteri otomatik olarak sorumlu kılmadığı gibi, belgenin "iğfal kabiliyetli" olduğuna ilişkin yüzeysel bir değerlendirme de noteri kendiliğinden sorumluluktan kurtarmaz.

Noterin gerekli özeni gösterdiğini söylemesi tek başına yeterli değildir. Noter, işlemle zarar arasındaki uygun nedensellik bağının kesildiğini ortaya koymalıdır.

Nedensellik bağını kesebilecek başlıca hâller şunlardır:

Mücbir sebep

Tarafların ve noterin kontrolü dışında gelişen, öngörülmesi ve önlenmesi mümkün olmayan olağanüstü olaylar sorumluluğu kaldırabilir. Ancak somut olayın gerçekten mücbir sebep niteliğinde olup olmadığı dar yorumlanır.

Zarar görenin tam kusuru

Zararın tamamen zarar görenin bilinçli veya ağır ihmalli davranışından kaynaklanması hâlinde noter sorumlu tutulmayabilir. Zarar görenin davranışı zararı yalnızca kısmen artırmışsa sorumluluk tümüyle kalkmayabilir; tazminattan indirim yapılması gündeme gelir.

Üçüncü kişinin ağır kusuru

Özellikle son derece ustaca hazırlanmış sahte belgeler bakımından, sahteciliği yapan üçüncü kişinin ağır kusuru nedensellik bağını kesebilir. Bununla birlikte noterlik işlemi sırasında fark edilebilecek çelişkiler mevcutsa üçüncü kişinin sahtecilik yapmış olması tek başına yeterli değildir.

Zarar gören kişinin zararın doğmasına veya artmasına katkıda bulunması hâlinde Türk Borçlar Kanunu'nun 52. maddesi uyarınca tazminattan indirim yapılabilir.

Özellikle profesyonel olarak araç alım satımı yapan bir kişinin araç üzerindeki şasi numarasını, ruhsat bilgilerini veya satıcının durumunu hiç araştırmaması birlikte kusur kabul edilebilir. Ancak noter, resmî işlem düzenleyen bir güven kurumu olduğundan zarar görenin basit dikkatsizliği her durumda noterin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Birlikte kusurun bulunması çoğunlukla davanın tamamen reddini değil, belirlenecek tazminattan somut olayın ağırlığına uygun bir indirim yapılmasını gerektirir. İndirim oranı kalıp biçimde değil; tarafların davranışı, mesleki bilgisi, önleyebilecekleri riskler ve zarar üzerindeki etkileri değerlendirilerek belirlenmelidir.

Noterlik işleminin hatalı olması, her olayda manevi tazminat hakkı doğurmaz. Uyuşmazlık yalnızca malvarlığı zararından ibaretse, duyulan üzüntü veya rahatsızlık tek başına manevi tazminat için yeterli kabul edilmeyebilir.

Manevi tazminat talep edilebilmesi için hatalı işlemin aynı zamanda kişinin şeref, itibar, özel hayat, kişisel veri veya başka bir kişilik hakkını ihlal etmesi gerekir. Türk Borçlar Kanunu'nun 58. maddesi, kişilik hakkı zedelenen kişinin manevi zararının giderilmesini istemesine imkân vermektedir. Bedensel bütünlüğün zarar gördüğü istisnai durumlarda ise TBK m.56 uygulanabilir.

Bu nedenle dava dilekçesinde "noter hatalı işlem yaptı" denilmesiyle yetinilmemeli; manevi zarara yol açan kişilik hakkı ihlali ayrıca açıklanmalı ve delillendirilmelidir.

Davacı genel olarak şu hususları ispatlamalıdır:

• Noterde yapılan işlem veya ihmal,
• İşlemin yapılmaması, hatalı ya da eksik yapılması,
• Gerçekleşen maddi veya manevi zarar,
• İşlem ile zarar arasındaki uygun nedensellik bağı,
• Talep edilen zararın miktarı.

Noterin kişisel kusurunun ayrıca kanıtlanması gerekmez. Buna karşılık illiyet bağını kesen mücbir sebep, zarar görenin tam kusuru veya üçüncü kişinin ağır kusuru gibi savunmaların ispatı kural olarak notere düşer.

Bu davalarda başlıca deliller şunlardır:

• Noterlik işlem belgesi ve yevmiye kayıtları,
• İşlemde kullanılan kimlik, vekâletname ve ruhsat asılları,
• Noterlik kamera kayıtları,
• Kimlik Paylaşım Sistemi ve diğer sorgu kayıtları,
• Tapu ve trafik tescil kayıtları,
• Banka dekontları ve hesap hareketleri,
• Ceza soruşturması ve ceza davası dosyaları,
• Kriminal veya grafolojik inceleme raporları,
• Bilirkişi raporları,
• Ticari defter ve muhasebe kayıtları,
• Yazışmalar, elektronik kayıtlar ve tanık anlatımları.

Sahte belgenin aslının bulunamaması, iğfal kabiliyeti incelemesini güçleştirir. Belgenin aslının hangi kurumda bulunduğu araştırılmalı; ceza soruşturması, emniyet, savcılık veya başka bir noterlikte bulunan belgeler zaman kaybedilmeden muhafaza altına alınmalıdır.

Noterlik Kanunu'nda tazminat talepleri için özel bir zamanaşımı süresi öngörülmediğinden, haksız fiile ilişkin Türk Borçlar Kanunu'nun 72. maddesi uygulanır.

Buna göre tazminat istemi:

• Zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren iki yıl,
• Her hâlde zarar verici fiilin işlendiği tarihten itibaren on yıl

içinde ileri sürülmelidir.

Noterlik işlemi aynı zamanda ceza kanunlarına göre suç oluşturan bir fiille bağlantılıysa ve ilgili suç için daha uzun bir ceza zamanaşımı öngörülmüşse, daha uzun olan ceza zamanaşımı tazminat talebine de uygulanabilir. Bunun için mutlaka kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı bulunması gerekmez; fiilin ceza kanunları bakımından suç teşkil edip etmediği hukuk hâkimi tarafından değerlendirilir.

İki yıllık sürenin başlangıcı her olayda işlem tarihi değildir. Zararın ve sorumlu kişinin hangi tarihte öğrenildiği ayrıca belirlenir. Buna karşılık on yıllık üst süre kural olarak zarar verici fiilin işlendiği tarihten itibaren işler. Süre hesabındaki hata, davanın esası incelenmeden zamanaşımı nedeniyle reddedilmesine yol açabilir.

Noterin hukuki sorumluluğundan kaynaklanan davalarda görevli mahkeme belirlenirken yalnızca davalının noter olması yeterli değildir. Zararın kaynaklandığı temel hukuki ilişkinin niteliği de incelenmelidir.

Salt Noterlik Kanunu'nun 162. maddesine dayanan ve özel bir görev kuralı bulunmayan sorumluluk davaları kural olarak asliye hukuk mahkemesinde görülmektedir. Nitekim Yargıtay'ın noter sorumluluğuna ilişkin çok sayıda kararında ilk derece mahkemesi asliye hukuk mahkemesidir.

Ancak noterlik işlemi, 6502 sayılı Kanun kapsamında bir tüketici işleminin parçasıysa tüketici mahkemesi görevli olabilir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 2019/4257 E., 2020/138 K. sayılı kararına konu yargılamada, uyuşmazlığın tüketici işlemi kapsamında kaldığı yönündeki önceki bozma kararına uyularak davaya tüketici mahkemesi sıfatıyla devam edilmiştir.

Temel ilişki ticari dava niteliği taşıyorsa asliye ticaret mahkemesinin görevi de ayrıca değerlendirilmelidir. Görev kamu düzenine ilişkin olduğundan mahkeme tarafından kendiliğinden incelenir. Yanlış mahkemede dava açılması önemli ölçüde zaman kaybına ve ek masrafa neden olabilir.

Genel yetki kuralı gereğince dava, davalının dava tarihindeki yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir.

Noterin sorumluluğu haksız fiil esasları çerçevesinde değerlendirildiğinden HMK m.16'daki özel yetki seçenekleri de gündeme gelebilir. Buna göre:

• Hatalı noterlik işleminin yapıldığı yer,
• Zararın meydana geldiği veya gelme ihtimalinin bulunduğu yer,
• Zarar görenin yerleşim yeri

mahkemesi yetkili olabilir. HMK m.16'daki yetki kuralı seçimlik olup somut olayın özelliklerine göre doğru mahkeme belirlenmelidir.

Noterlik Kanunu'nun 162. maddesine dayalı her tazminat davası için genel ve bağımsız bir zorunlu arabuluculuk kuralı bulunmamaktadır.

Bununla birlikte uyuşmazlık tüketici veya ticari dava niteliğindeyse ilgili özel dava şartları uygulanabilir. Özellikle ticari dava sayılan ve konusu bir miktar para olan alacak veya tazminat davalarında TTK m.5/A gereğince dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması zorunludur.

Bu nedenle arabuluculuk zorunluluğu, dava yalnızca "notere karşı açılıyor" denilerek değil, uyuşmazlığın görev ve hukuki nitelendirmesi tamamlandıktan sonra belirlenmelidir.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 2022/819 E., 2022/2615 K., 23.03.2022

Sahte kimlikle arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesi düzenlenmesi ve bu sözleşmeye güvenilerek ödeme yapılması nedeniyle açılan davada, kimliğin iğfal kabiliyeti hakkında ayrıntılı ve denetime elverişli bilirkişi raporu alınması gerektiği belirtildi. Aynı kimliğin başka bir noter çalışanı tarafından sahte olduğunun fark edilmesi de değerlendirmede etkili görüldü.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 2015/11043 E., 2016/4299 K., 22.03.2016

Sahte kimlikle araç satışı yapılan olayda, kimlik bilgilerindeki çelişkilerin noter tarafından kullanılabilen sistemler üzerinden fark edilebileceği değerlendirildi. Noterin teknolojik sorgulama imkânları ve mesleki tecrübesi nedeniyle daha yüksek dikkat ve özen göstermesi gerektiği kabul edildi.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 2015/6263 E., 2016/4747 K., 29.03.2016

Sahte kimlikle satılan aracın uzun süre kullanılamaması nedeniyle talep edilen kazanç kaybında, noterin kusursuz sorumluluğu yanında gerçek zarar ve yoksun kalınan kâr miktarının somut delillerle belirlenmesi gerektiği üzerinde duruldu.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 2016/21902 E., 2017/1295 K., 14.02.2017

Sahte vekâletname kullanılarak banka hesabından para çekilmesine ilişkin uyuşmazlıkta, noterin sorumluluğunun Noterlik Kanunu'nun 162. maddesi çerçevesinde ayrıca değerlendirilmesi ve bu işlem nedeniyle doğan zararın belirlenmesi gerektiği kabul edildi.

Bu kararlar, noter sorumluluğunda kalıp bir çözüm bulunmadığını göstermektedir. Belgenin niteliği, sorgulama imkânları, gözle görülür eksiklikler, tarafların davranışı, ceza dosyası ve zararın doğrudan kaynağı her uyuşmazlıkta ayrı değerlendirilir.

Yalnızca noterlik işlemini sunup zararı ispatlamamak

Hatalı işlem tespit edilse bile zarar miktarı ortaya konulamazsa tazminat talebi tamamen veya kısmen reddedilebilir.

Sahte belgeyi otomatik sorumluluk sebebi saymak

Belgenin iğfal kabiliyeti, noter tarafından yapılan kontroller ve nedensellik bağı ayrıca incelenmelidir.

Ceza soruşturması dosyasını takip etmemek

Sahte kimlik, imza veya vekâletnameye ilişkin asıl belgeler çoğu zaman ceza soruşturması dosyasında bulunur. Bu dosyanın getirtilmemesi önemli bir delil kaybına yol açabilir.

Zamanaşımını yalnızca işlem tarihine göre hesaplamak

İki yıllık nispi süre ile on yıllık mutlak süre birbirinden farklıdır. Fiilin suç oluşturması hâlinde daha uzun ceza zamanaşımı da gündeme gelebilir.

Görevli mahkemeyi temel ilişkiyi incelemeden belirlemek

Davaya asliye hukuk, tüketici veya asliye ticaret mahkemelerinden hangisinin bakacağı temel işlemin niteliğine göre değişebilir.

Zarar görenin davranışını hiç değerlendirmemek

Özellikle ticari veya mesleki faaliyette bulunan davacıların göstermesi gereken dikkat, tazminat miktarını etkileyebilir.

Noter yaptığı her hatadan sorumlu mudur?

Hayır. Hatalı veya eksik bir noterlik işlemi, gerçek zarar ve uygun nedensellik bağı birlikte bulunmalıdır. Nedensellik bağının kesildiği durumlarda noter sorumlu tutulmaz.

Sahte kimlikle işlem yapılması noterin sorumlu olması için yeterli midir?

Tek başına yeterli değildir. Sahte kimliğin aldatma yeteneği, noter tarafından yapılabilecek kontroller, belgedeki açık çelişkiler ve olayın tamamı incelenir.

Noter çalışanının yaptığı hatadan noter sorumlu olur mu?

Noterlik Kanunu'nun 162. maddesi uyarınca stajyer, kâtip veya kâtip adayının yaptığı hatalı ya da eksik işlemden zarar görene karşı noter sorumludur. Noterin sonradan ilgili personele rücu hakkı saklıdır.

Notere karşı manevi tazminat davası açılabilir mi?

Kişilik hakkının ayrıca ihlal edildiği olaylarda açılabilir. Yalnızca maddi kayıp yaşanması veya işlem nedeniyle üzüntü duyulması her durumda manevi tazminat için yeterli değildir.

Notere karşı dava açma süresi kaç yıldır?

Kural olarak zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren iki yıl, her hâlde fiil tarihinden itibaren on yıldır. Fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa daha uzun ceza zamanaşımı uygulanabilir.

Noterlik çalışanına da dava açmak gerekir mi?

Zarar gören kişinin Noterlik Kanunu'nun 162. maddesi kapsamında doğrudan notere yönelmesi mümkündür. Çalışanın, sahtecilik failinin, bankanın veya başka bir kişinin davaya dâhil edilip edilmeyeceği olayın özelliklerine göre değerlendirilir.

Ceza davası açılmadan tazminat davası açılabilir mi?

Evet. Tazminat davası için mutlaka ceza davası açılmış veya mahkûmiyet kararı verilmiş olması gerekmez. Ancak ceza soruşturması dosyasındaki belge ve raporlar hukuk davası bakımından önemli delil oluşturabilir.

Noterlerin sorumluluğu ağırdır; fakat sınırsız değildir. Kusurun ispatlanması aranmamakla birlikte noterlik işlemi, gerçek zarar ve uygun nedensellik bağı ortaya konulmadan tazminata hükmedilemez. Özellikle sahte kimlik ve vekâletname uyuşmazlıklarında belgenin aldatma yeteneği, noterin erişebildiği sorgu sistemleri, açık şekil eksiklikleri ve zarar görenin davranışı belirleyici olur.

Davanın başarısı çoğu zaman yalnızca hukuki nitelendirmeye değil, delillerin erken aşamada korunmasına bağlıdır. Kimlik veya vekâletname aslının kaybolması, ceza dosyasının getirtilmemesi, zarar hesabının varsayıma dayanması veya görevsiz mahkemede dava açılması hak kaybına neden olabilir.

Bu tür uyuşmazlıklarda sürelerin kaçırılması, yanlış mercie başvurulması veya delillerin usulüne uygun sunulmaması telafisi güç sonuçlar doğurabilir. Somut olayınızın güncel mevzuat, ceza soruşturması kayıtları ve yargı kararları çerçevesinde değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.