Tahkim Yargılamasında Masraflar ve Hakem Ücretlerinin Paylaştırılması

Bir tahkim yargılamasının toplam masrafı kural olarak şu kalemlerden oluşur:

• Kurum idari ücreti: Kurumsal tahkimde (İSTAC, ICC gibi) sekretaryanın süreci yönetmesi karşılığında alınan ücret; uyuşmazlığın parasal değerine göre değişen bir tarifeye tabidir.
• Hakem ücretleri: Hakem kurulunun harcadığı zaman ve emek karşılığında ödenen ücret; kurumsal tahkimde kurumun tarifesine, ad hoc tahkimde ise taraflarla hakemler arasındaki anlaşmaya göre belirlenir.
• Bilirkişi ve uzman masrafları: Taraflarca atanan veya hakem kurulunca görevlendirilen uzmanların ücretleri.
• Tercüme ve tercüman giderleri: Belge çevirisi ve duruşmadaki simultane tercüme masrafları.
• Duruşma organizasyon giderleri: Salon kirası, kayıt hizmetleri gibi kalemler.
• Taraf vekalet ücretleri: Her tarafın kendi avukatına ödediği ücret.

Kurumsal tahkimde yargılamaya başlanmadan önce taraflardan, tahmini toplam masrafı karşılayacak bir avans yatırması istenir. Avans kural olarak taraflar arasında eşit paylaştırılır. Bir taraf kendi payını ödemezse, diğer taraf onun payını da üstlenerek yargılamanın devamını sağlayabilir; bu durumda ödemeyi üstlenen taraf, nihai kararda bu tutarın karşı taraftan tahsilini talep edebilir. Avansın hiç ödenmemesi, ilgili talebin işlemden kaldırılması riskini doğurabilir.

Kurum kurallarına başvurulmayan ad hoc tahkimde, hakem ücretinin miktarı ve ödeme şekli taraflar ile hakemler arasında ayrıca kararlaştırılır. Bu, kurumsal tahkime kıyasla daha düşük idari maliyet sağlayabilir, ancak hakem ücreti konusunda anlaşmazlık çıkması hâlinde bunu çözecek merkezi bir mekanizma bulunmayabilir; bu risk, ad hoc tahkim tercih edilirken önceden değerlendirilmelidir.

Kurumsal tahkimde idari ücret ve hakem ücreti, kural olarak uyuşmazlığın parasal değerine göre kademeli bir tarifeye göre hesaplanır; değer arttıkça ücret de artar, ancak artış oranı çoğunlukla azalan bir eğri izler. Talep sonucunun yalnız asıl alacağı değil, faiz ve varsa cezai şartı da içermesi, hesaplanan değeri ve dolayısıyla masrafları yükseltebilir. Karşı tarafın ileri sürdüğü karşı talebin değeri de ayrıca hesaba katılır; bu nedenle karşı talep sunulmasının masraf avansına etkisi önceden değerlendirilmelidir.

Yargılama sonunda gerçekleşen fiili masraf, başlangıçta talep edilen avanstan düşük kalmışsa, kurum kural olarak kalan tutarı taraflara iade eder. İade tutarının hangi tarafa ne oranda geri döneceği, nihai karardaki masraf paylaşımına göre belirlenir. Bu nedenle avans hesaplaması ile nihai masraf paylaşımı, birbirinden bağımsız fakat birbirini tamamlayan iki ayrı hesap kalemidir.

Yargılama sonunda hakem kurulu, kural olarak haksız çıkan taraf öder ilkesini esas alır; ancak bu ilke mutlak değildir. Hakem kurulu, somut olayın özelliklerine göre masrafları taraflar arasında oranlı biçimde paylaştırabilir. Bu değerlendirmede dikkate alınabilecek unsurlar:

• her tarafın taleplerinin ne ölçüde kabul veya reddedildiği,
• yargılama sürecinde tarafların usule uygun davranıp davranmadığı (gereksiz erteleme talepleri, işbirliğinden kaçınma gibi),
• tarafların yerinde olmayan taleplerle yargılamayı uzatıp uzatmadığı,
• tarafların sulh teklifini makul olmayan biçimde reddedip reddetmediği.

Tahkimde, devlet yargısındaki gibi sabit bir vekalet ücreti tarifesi bulunmaz. Hakem kurulu, tarafın fiilen ödediği veya ödemekle yükümlü olduğu avukatlık ücretinin makul olup olmadığını değerlendirir; aşırı yüksek görülen bir ücret talebi, kısmen kabul edilebilir. Bu nedenle taraflar, avukatlık sözleşmelerini ve fatura kayıtlarını yargılama boyunca düzenli tutmalı; masraf talebini somut belgelerle desteklemelidir.

Taleplerin bir kısmının kabul, bir kısmının reddedildiği hâllerde hakem kurulu, masrafları başarı oranına göre orantılı paylaştırabilir. Örneğin davacının talebinin yarısı kabul edilmişse, masrafların da yarı yarıya paylaştırılması sık görülen bir yaklaşımdır; ancak bu mekanik bir kural değildir, hakem kurulunun somut olaydaki takdirine bağlıdır.

Hakem kararının masraflara ilişkin kısmı, kararın esasına ilişkin kısmı gibi iptal davasına veya tenfize konu olabilir. Ancak masraf dağılımına ilişkin hakem kurulu takdiri, kural olarak esasa ilişkin bir hukuki hata değil, usule ilişkin bir takdir meselesi sayıldığından, iptal davasında bu kısmın yeniden değerlendirilmesi son derece sınırlı bir alanda mümkündür.

Taraflar yargılama başladıktan sonra sulh olursa veya davacı talebinden feragat ederse, hakem kurulu o ana kadar oluşan masraflar hakkında da karar vermek durumunda kalabilir. Bu durumda hâlâ görülmekte olan bir esas incelemesi bulunmadığından, masraf kararı büyük ölçüde tarafların sulh anlaşmasındaki iradesine veya yargılamanın kesildiği aşamaya kadar hangi tarafın haklı görünmekte olduğuna dayanır.

Yüksek meblağlı uyuşmazlıklarda taraflardan biri, yargılama masraflarını karşılamak için bağımsız bir finansman şirketiyle anlaşabilir; bu şirket masrafları üstlenir ve karşılığında davanın kazanılması hâlinde tahsil edilecek tutardan belirli bir pay alır. Uluslararası tahkim uygulamasında bu tür bir finansman ilişkisinin varlığının karşı tarafa ve hakem kuruluna açıklanması, hakemlerin bağımsızlık ve tarafsızlık değerlendirmesi bakımından önem taşır; finansör ile hakem adayları arasında bir çıkar çatışması bulunup bulunmadığı ayrıca incelenmelidir. Finansman ilişkisinin varlığı, kural olarak masraf paylaşımına ilişkin nihai kararı doğrudan değiştirmez; ancak bazı hâllerde kaybeden tarafın, kazanan tarafın finansörüne ödediği payın da masraf kalemine dahil edilip edilemeyeceği tartışma konusu olabilir.

• Sözleşmede önceden belirli bir tahkim kurumu ve hakem sayısı seçilerek masraf öngörülebilirliği artırılabilir,
• yüksek değerli uyuşmazlıklarda tek hakem yerine üç hakemli heyetin maliyet-fayda dengesi önceden değerlendirilmelidir,
• masrafların kaybeden tarafça karşılanacağına dair açık bir sözleşme hükmü, hakem kurulunun takdirini yönlendirebilir (bağlayıcı olmasa da),
• üçüncü kişi finansmanı (dava finansmanı) kullanılıyorsa, bu ilişkinin masraf paylaşımına etkisi önceden değerlendirilmelidir.

• Masraf avansını geç ödeyerek yargılamanın durmasına yol açmak,
• vekalet ücreti talebini somut fatura ve sözleşmelerle desteklememek,
• ad hoc tahkimde hakem ücreti konusunda önceden yazılı bir anlaşma yapmamak,
• kısmi kabul hâlinde masrafların tamamının karşı taraftan tahsil edilebileceğini varsaymak,
• masraf dağılımına ilişkin hakem kurulu takdirinin iptal davasında kolayca değiştirilebileceğini düşünmek,
• yüksek değerli uyuşmazlıkta hakem sayısının maliyete etkisini hiç değerlendirmemek.

Tahkim masrafları, yargılamanın stratejisini doğrudan etkileyen bir unsurdur. Masraf avansının zamanında ödenmesi, vekalet ücreti talebinin belgelerle desteklenmesi ve hakem sayısı ile kurum seçiminin maliyet-fayda dengesi gözetilerek yapılması, hem yargılamanın sağlıklı ilerlemesini hem de nihai kararda masraf paylaşımının lehte sonuçlanmasını kolaylaştırır. Somut uyuşmazlıkta tahkim masraflarının öngörülmesi ve yönetimi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.