Taşınır Satışında Mülkiyeti Saklı Tutma Kaydı Nedir?

Mülkiyeti saklı tutma kaydı, satıcının satılan taşınırı alıcıya teslim etmekle birlikte, satış bedeli tamamen ödenene kadar malın mülkiyetini kendi üzerinde tutmayı kararlaştırdığı bir sözleşme hükmüdür. Bu kayıt sayesinde alıcı, malı fiilen kullanabilir; ancak hukuken malın maliki olamaz. Bedel tamamen ödendiğinde mülkiyet kendiliğinden (ayrıca bir devir işlemine gerek kalmaksızın) alıcıya geçer.

Bu kurum özellikle motorlu taşıt, iş makinesi, üretim ekipmanı gibi değerli taşınırların taksitli satışında sıkça kullanılır.

Mülkiyeti saklı tutma kaydı, kural olarak taşınır mallara özgüdür. Taşınmaz satışında koşula bağlı satış yapılabilse de, koşul gerçekleşmedikçe tapu siciline tescil yapılamaz; bu nedenle taşınmazlarda mülkiyeti saklı tutma kaydı, taşınırlardaki gibi aynı işlevi görmez. Motorlu taşıtlar, makine ve teçhizat, elektronik cihazlar gibi değeri yüksek ve tescile elverişli taşınırlarda bu kayıt en etkili şekilde uygulanır.

Mülkiyeti saklı tutma kaydının üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesi için:

• kaydın yazılı olarak yapılmış olması,
• alıcının yerleşim yerindeki icra dairesinde tutulan özel sicile kaydettirilmesi

gerekir. Sicile kaydettirilmeyen bir mülkiyeti saklı tutma kaydı, taraflar arasında geçerli olsa da iyi niyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemeyebilir. Bu nedenle satıcının, yalnızca sözleşmeye kayıt koymakla yetinmeyip icra dairesindeki sicile başvurarak kaydı tescil ettirmesi büyük önem taşır.

Sicile tescil, satıcının mülkiyet hakkını alıcının diğer alacaklılarına ve iyi niyetli üçüncü kişilere karşı koruma altına alır. Sicile kaydedilmemiş bir mülkiyeti saklı tutma kaydında:

• alıcının malı iyi niyetli bir üçüncü kişiye satması hâlinde, üçüncü kişi malın mülkiyetini kazanabilir,
• alıcının diğer alacaklıları malı haczettirmek isterse, satıcının istihkak iddiası zayıflayabilir.

Sicile usulüne uygun tescil edilmiş bir kayıt ise satıcıya, bu tür üçüncü kişi iddialarına karşı güçlü bir savunma imkânı sağlar.

Alıcı, taksitleri ödemekte temerrüde düşerse satıcının başlıca seçenekleri şunlardır:

• Sözleşmeden dönerek malın iadesini istemek: Satıcı, mülkiyeti kendisinde kaldığından, malı doğrudan geri alabilir; ancak bu hak kural olarak belirli oranda ödeme yapılmış alıcıyı da koruyan usul kurallarına tabi olabilir.
• Kalan bedelin ödenmesini talep etmek: Satıcı, sözleşmeden dönmek yerine kalan taksitlerin muaccel hâle gelmesini ve ödenmesini isteyebilir.
• İcra yoluyla malın teslimini sağlamak: Alıcı malı iade etmezse, satıcı icra takibi yoluyla malın kendisine tesliminin sağlanmasını talep edebilir.

Satıcının hangi yolu seçeceği, sözleşmenin hükümlerine ve alıcının o ana kadar yaptığı ödemenin oranına göre değerlendirilir; alıcı tarafından zaten önemli oranda ödeme yapılmışsa, satıcının sözleşmeden dönme hakkının sınırlanıp sınırlanmayacağı ayrıca incelenebilir.

Alıcı, bedeli tamamen ödediğinde malın mülkiyeti kendiliğinden kendisine geçer; bunun için ayrıca bir devir işlemi yapılmasına gerek yoktur. Alıcı, bedelin tamamını ödemeden önce malı üçüncü kişiye satar veya rehnederse, bu işlemler satıcının mülkiyet hakkına aykırı düşer ve satıcının haklarını etkilemeyebilir; ancak üçüncü kişinin iyi niyeti ve sicil durumu somut olayda ayrıca değerlendirilir.

Mülkiyeti saklı tutma kaydı, taksitle satış sözleşmelerinde en sık kullanılan teminat aracıdır; ancak ikisi aynı kurum değildir. Taksitle satış, bedelin kısım kısım ödenmesini düzenleyen bir satış türüdür; mülkiyeti saklı tutma kaydı ise bu satışta satıcının alacağını güvence altına almak için kullanılan bir teminat hükmüdür. Taksitle satışta mülkiyeti saklı tutma kaydı kullanılabileceği gibi, kullanılmaksızın da taksitli satış yapılabilir.

Mülkiyeti saklı tutma kaydı bulunan bir malın alıcı tarafından üçüncü kişiye satılması, hem sözleşmeye aykırılık hem de satıcının mülkiyet hakkına tecavüz oluşturabilir. Bu durumda satıcı, malın istihkakını talep edebilir; ayrıca alıcıya karşı sözleşmeye aykırılıktan doğan tazminat talebinde bulunabilir. Üçüncü kişinin durumu, sicildeki kayıttan haberdar olup olmamasına göre değerlendirilir.

Mülkiyeti saklı tutma kaydından doğan alacak ve istihkak talepleri için kanunda özel bir kısa süre öngörülmediği ölçüde genel zamanaşımı kuralları uygulanır. Sürenin başlangıcı, alıcının temerrüde düştüğü veya satıcının malın istihkakını talep edebilir hâle geldiği tarihtir.

Mülkiyeti saklı tutma kaydından doğan uyuşmazlıklarda görev, satışın niteliğine göre belirlenir. Taraflardan birinin tüketici olduğu satışlarda tüketici mahkemesi, ticari nitelikte satışlarda asliye ticaret mahkemesi, bunların dışında kalan hâllerde asliye hukuk mahkemesi görevli olabilir. Malın icra yoluyla geri alınması söz konusuysa icra hukuku mahkemeleri de sürece dahil olabilir.

Satıcı, mülkiyeti saklı tutma kaydının varlığını ve mümkünse sicile tescil edildiğini ispatlamalıdır. Başlıca deliller:

• yazılı satış sözleşmesi ve mülkiyeti saklı tutma kaydı,
• icra dairesindeki özel sicil kaydı örneği,
• ödeme planı ve yapılan/yapılmayan ödemeleri gösteren belgeler,
• teslim tutanağı.

Mülkiyeti saklı tutma kaydında satılan taşınır alıcının zilyetliğine geçtiğinden, malın kullanım sırasında hasar görmesi veya yok olması riski kural olarak alıcıya aittir; alıcı, mülkiyeti henüz kendisine geçmemiş olsa dahi bedeli ödemekle yükümlü kalmaya devam edebilir. Bu risk dağılımının somut sözleşmede açıkça düzenlenmesi, taraflar arasında ileride doğabilecek "kim öder" tartışmalarını önler. Özellikle motorlu taşıt ve iş makinesi satışlarında, malın sigortalanması ve sigorta bedelinin kime ödeneceği konusunun da ayrıca netleştirilmesi önerilir.

Alıcının diğer alacaklıları, alıcının elindeki malı haczettirmek isteyebilir. Bu durumda satıcı, mülkiyetin kendisinde kaldığını ileri sürerek istihkak iddiasında bulunabilir. İstihkak iddiasının kabul edilmesi, mülkiyeti saklı tutma kaydının icra dairesindeki özel sicile usulüne uygun olarak kaydettirilmiş olmasına büyük ölçüde bağlıdır; sicile kaydı bulunmayan bir kayıt, haciz işlemine karşı satıcıyı yeterince korumayabilir.

• Mülkiyeti saklı tutma kaydını sözleşmeye yazmakla yetinip icra dairesindeki özel sicile kaydettirmemek,
• Kaydın taşınmazlarda da aynı şekilde uygulanabileceğini düşünmek,
• Alıcının önemli oranda ödeme yapmış olmasına rağmen sözleşmeden dönme hakkının sınırsız olduğunu varsaymak,
• Malın üçüncü kişiye devredilip devredilmediğini takip etmemek,
• Bedel tamamen ödendiğinde mülkiyetin kendiliğinden geçtiğini gösteren belgeleri düzenlememek.

Mülkiyeti saklı tutma kaydı, taksitli taşınır satışlarında satıcıyı önemli ölçüde koruyan bir araçtır; ancak bu korumanın üçüncü kişilere karşı da işlemesi, kaydın icra dairesindeki özel sicile usulüne uygun tescil edilmesine bağlıdır. Sicil işleminin ihmal edilmesi, satıcıyı ciddi risklere maruz bırakabilir. Mülkiyeti saklı tutma kaydı içeren sözleşmelerin hazırlanması veya bundan doğan uyuşmazlıklar için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.