Taksitle Satış Sözleşmesi Nedir? Alıcının ve Satıcının Hakları

Taksitle satış sözleşmesinin ayırt edici unsurları şunlardır:

• Konusunun taşınır olması: Taksitle satış hükümleri kural olarak taşınır mallara özgüdür.
• Teslimin ödemeden önce yapılması: Satılan, bedelin tamamı ödenmeden alıcıya teslim edilir.
• Bedelin kısım kısım ödenmesi: Taraflar, bedelin belirli tarihlerde ve tutarlarda ödeneceğini kararlaştırır.

Bu üç unsurun bir arada bulunması, ilişkiyi peşin satıştan ayırır ve TBK'nın taksitle satışa özgü koruyucu hükümlerinin uygulanmasını gerektirir.

Taksitle satış sözleşmesi, yazılı şekilde yapılmadıkça geçerli sayılmaz. Bu, peşin satıştan farklı olarak taksitle satışa özgü bir geçerlilik şartıdır. Yazılı sözleşmede en azından şu hususların açıkça yer alması gerekir:

• satılanın tanımı ve nakit satış bedeli,
• taksitle satış bedeli (varsa vade farkı dahil toplam tutar),
• ödeme planı (taksit sayısı, tutarları ve vadeleri),
• gecikme faizi ve muacceliyet kayıtları (varsa).

Yazılı şekil şartına uyulmadan yapılan taksitle satış sözleşmesi geçersizdir; ancak satılan zaten teslim edilmiş ve edimler karşılıklı ifa edilmişse, şekil eksikliğinin ileri sürülmesinin dürüstlük kuralına aykırı düşüp düşmeyeceği somut olaya göre ayrıca değerlendirilebilir.

Taksitle satışta alıcı, kararlaştırılan vadeden önce borcunu ödemek isteyebilir. Alıcının erken ödeme yapması hâlinde, henüz vadesi gelmemiş taksitlere ilişkin vade farkının tamamının talep edilmesi hakkaniyete aykırı sonuçlar doğurabileceğinden, erken ödemede indirim yapılması gerekip gerekmediği sözleşme hükümlerine ve genel dürüstlük kuralına göre değerlendirilir.

Uygulamada taksitle satış sözleşmelerine sıkça "bir taksidin ödenmemesi hâlinde kalan tüm taksitler muaccel hâle gelir" şeklinde muacceliyet kaydı konulur. Bu tür kayıtların geçerliliği kabul edilmekle birlikte, kaydın uygulanabilmesi için genellikle:

• alıcının ödemede önemli ölçüde temerrüde düşmüş olması,
• satıcının alıcıya makul bir ek süre tanıması

gibi şartların sözleşme ve dürüstlük kuralı çerçevesinde gözetilmesi gerekebilir. Muacceliyet kaydının genel işlem koşulu niteliği taşıdığı hâllerde, kaydın aşırı ve şaşırtıcı olup olmadığı ayrıca denetlenir.

Alıcının taksitleri ödememesi hâlinde satıcının başlıca seçenekleri:

• İfayı ve gecikme faizini talep etmek: Sözleşmeyi sürdürerek kalan borcun ve varsa gecikme faizinin ödenmesini istemek,
• Muacceliyet kaydına dayanarak kalan bedelin tamamını talep etmek: Sözleşmede böyle bir kayıt varsa ve şartları oluşmuşsa,
• Sözleşmeden dönmek: Malın geri verilmesini ve o ana kadar yapılan ödemelerin mahsubunu talep etmek.

Satıcının sözleşmeden dönme hakkını kullanması hâlinde, alıcının o ana kadar yaptığı ödemelerin ne ölçüde iade edileceği veya kullanım bedeli olarak mahsup edileceği, sözleşme hükümlerine ve genel hakkaniyet ilkelerine göre belirlenir.

Taksitle satışlarda satıcının alacağını güvence altına almak için sıklıkla mülkiyeti saklı tutma kaydı kullanılır. Bu kayıt sayesinde bedelin tamamı ödenene kadar satılanın mülkiyeti satıcıda kalır. Ancak mülkiyeti saklı tutma kaydının üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesi için, alıcının yerleşim yerindeki icra dairesinde tutulan özel sicile kaydettirilmesi gerekir. Taksitle satış ile mülkiyeti saklı tutma kaydı birlikte kullanılabileceği gibi, taksitle satış bu kayıt olmaksızın da yapılabilir; bu durumda satıcının konumu daha zayıf kalır.

Taksitle satışta da genel ayıp rejimi (TBK m. 219 ve devamı) uygulanır. Alıcı, satılanın ayıplı olduğunu tespit ederse gözden geçirme ve bildirim külfetine uymak koşuluyla ayıptan doğan seçimlik haklarını (dönme, bedel indirimi, onarım, değiştirme) kullanabilir. Taksitle ödemenin devam ediyor olması, alıcının ayıp iddiasını ileri sürme hakkını ortadan kaldırmaz.

Alıcının tüketici sıfatıyla hareket ettiği taksitle satışlarda, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un ilgili hükümleri de devreye girer. Tüketici işlemlerinde sözleşmenin şekli, cayma hakkı, erken ödeme ve muacceliyet kayıtlarına ilişkin ek koruyucu düzenlemeler bulunabileceğinden, taraflardan birinin tüketici olduğu satışlarda TBK hükümleriyle yetinilmemesi gerekir.

Taksitle satıştan doğan bedel alacaklarında, kanunda özel bir kısa süre öngörülmediği ölçüde TBK m. 146'daki on yıllık genel zamanaşımı süresi uygulanır. Ayıptan doğan haklarda ise TBK'nın ayıba özgü daha kısa zamanaşımı süreleri geçerlidir. Sürenin başlangıcı, ilgili alacağın muaccel hâle geldiği tarihtir.

Taksitle satıştan doğan uyuşmazlıklarda görev, satışın niteliğine göre belirlenir:

• Alıcının tüketici sıfatıyla hareket ettiği satışlarda tüketici mahkemesi veya parasal sınıra göre tüketici hakem heyeti,
• İki tarafın da tacir olduğu ticari satışlarda asliye ticaret mahkemesi,
• Bunların dışında kalan hâllerde asliye hukuk mahkemesi

görevli olabilir.

Uyuşmazlık tüketici işleminden doğuyorsa 6502 sayılı Kanun kapsamında dava şartı arabuluculuk gündeme gelebilir; ticari nitelikte bir alacak talebiyse TTK m. 5/A uygulanabilir.

Satıcı, taksitle satış sözleşmesinin yazılı olarak kurulduğunu ve alıcının hangi taksitleri ödemediğini ispatlamalıdır. Başlıca deliller:

• yazılı taksitle satış sözleşmesi ve ödeme planı,
• banka dekontları ve ödeme kayıtları,
• teslim tutanağı,
• ihtarname ve yazışmalar.

Satıcı, taksitle satıştan doğan alacağını yalnızca mülkiyeti saklı tutma kaydıyla değil, ayrıca kefalet, kambiyo senedi veya diğer teminatlarla da güvence altına alabilir. Alıcının ödeme gücü hakkında şüphe varsa, satışın kefil eşliğinde yapılması veya taksit tutarları karşılığında bono düzenlenmesi, tahsil riskini azaltan yaygın uygulamalardır. Ancak bu teminatların her biri kendi geçerlilik şartlarına (kefalette yazılı şekil ve azami miktar gibi) tabidir ve taksitle satış sözleşmesinden bağımsız olarak ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

İki tarafın da tacir olduğu ticari taksitle satışlarda, TBK'nın genel taksitle satış hükümlerinin yanında Türk Ticaret Kanunu'nun ticari işlere özgü kuralları da devreye girebilir. Özellikle temerrüt faizi oranları, ihbar ve ihtar usulleri ile zamanaşımı sürelerinin hesaplanmasında ticari iş niteliğinin gözetilmesi gerekir. Taraflardan birinin tacir olmadığı karma ilişkilerde ise hangi tarafın hangi korumadan yararlanacağının doğru tespiti, uygulanacak hükümlerin belirlenmesi bakımından belirleyicidir.

• Taksitle satış sözleşmesini yazılı yapmadan, yalnızca sözlü anlaşmayla teslim gerçekleştirmek,
• Muacceliyet kaydının her koşulda otomatik olarak uygulanacağını varsaymak,
• Alıcının tüketici sıfatını göz ardı ederek yalnızca TBK hükümlerine göre değerlendirme yapmak,
• Erken ödeme talebinde indirim yapılması gerekip gerekmediğini değerlendirmemek,
• Mülkiyeti saklı tutma kaydını sicile kaydettirmeden yalnızca sözleşmeye yazmakla yetinmek.

Taksitle satış, satıcı açısından tahsil riskini artıran bir yapı taşıdığından, yazılı sözleşme, açık ödeme planı ve gerekiyorsa mülkiyeti saklı tutma kaydı gibi güvencelerle desteklenmesi önemlidir. Alıcı açısından ise muacceliyet ve erken ödeme kayıtlarının dikkatle incelenmesi gerekir. Taksitle satış sözleşmelerinin hazırlanması veya bundan doğan uyuşmazlıklar için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.