Satış Sözleşmesinde Ayıptan Sorumluluk Nedir? Alıcının Seçimlik Hakları

TBK m. 219 uyarınca satıcı, satılanı ayıplı olarak devretmekten sorumludur. Ayıp; satılanın niteliği bakımından taraflarca kararlaştırılan özelliklere sahip olmaması veya kullanım amacı açısından, hukuka veya sözleşmeye aykırı olarak değerini ya da yararlanma imkânını ortadan kaldıran ya da önemli ölçüde azaltan bir eksiklik taşımasıdır.

Ayıp türleri şu şekilde sınıflandırılabilir:

• Maddi (nitelik) ayıp: Malın fiziksel veya teknik özelliklerindeki eksiklik,
• Hukuki ayıp: Üçüncü kişinin satılan üzerinde ileri sürdüğü hak nedeniyle alıcının kullanımının kısıtlanması,
• Ekonomik ayıp: Malın değerini önemli ölçüde azaltan eksiklik,
• Sözleşmede vaat edilen niteliğin bulunmaması: Reklam, ilan veya sözleşme öncesi açıklamalarda belirtilen özelliklerin satılanda bulunmaması.

Önemli olan, satılanın teslim anındaki durumudur. Teslimden sonra ortaya çıkan ve satıcının sorumluluğunu gerektirmeyen normal yıpranma ayıp sayılmaz.

TBK m. 221 uyarınca alıcı, satılanı satın alırken ayıbı biliyor veya durumun gereği bilmesi gerekiyorsa, satıcı bu ayıptan sorumlu tutulamaz. Buna karşılık satıcı, alıcının bilmediği bir ayıbın bulunmadığını ağır ihmalle veya kasten gizlemişse, sorumluluğu kaldıran veya sınırlayan bir anlaşma satıcıyı korumaz.

Taraflar sözleşmeyle ayıptan sorumluluğu daraltabilir veya tamamen kaldırabilir. Ancak bu kayıtların geçerliliği; genel işlem koşulu niteliği taşıyıp taşımadığı, tüketici işlemi olup olmadığı ve satıcının ağır kusuru bulunup bulunmadığı bakımından ayrıca değerlendirilir.

TBK m. 223, alıcıya satılanı işlerin olağan akışına göre imkân bulunur bulunmaz gözden geçirme ve tespit ettiği ayıbı satıcıya uygun bir sürede bildirme külfeti yükler. Bu külfet yerine getirilmezse alıcı, satılanı kabul etmiş sayılır; sonradan ayıp iddiasında bulunamaz.

Örtülü ayıplarda (ilk bakışta anlaşılamayan, ancak sonradan ortaya çıkan eksikliklerde) durum farklıdır: Böyle bir ayıp sonradan ortaya çıkarsa, alıcının bunu öğrenir öğrenmez satıcıya bildirmesi yeterlidir. Bildirimin ispatlanabilir yöntemle (yazılı, noter ihtarı, ticari ilişkilerde ise şekli daha da önemli olmak üzere) yapılması, ileride ortaya çıkabilecek "hiç bildirim yapılmadı" savunmasını bertaraf eder.

Satıcı, ayıbı ağır kusuruyla bilmiyormuş gibi davranmışsa alıcının bildirim külfetine uymaması ona karşı ileri sürülemez.

Ayıp usulüne uygun bildirildikten sonra TBK m. 227 alıcıya dört seçimlik hak tanır:

1. Sözleşmeden dönme: Satılanı geri vererek bedelin iadesini istemek,
2. Bedelde indirim isteme: Satılanı elde tutup ayıp oranında bedel indirimi talep etmek,
3. Ücretsiz onarım isteme: Satıcıdan, aşırı masraf gerektirmiyorsa satılanın onarılmasını istemek,
4. Ayıpsız benzeriyle değiştirme isteme: Stokta bulunması ve makul olması hâlinde satılanın ayıpsız bir benzeriyle değiştirilmesini istemek.

Alıcı bu haklardan yalnızca birini kullanabilir; ancak hangisini seçeceğine karar verirken somut olayın koşulları (ayıbın ağırlığı, onarımın mümkün olup olmadığı, değiştirmenin makul olup olmadığı) belirleyicidir. Sözleşmeden dönme ağır bir sonuç doğurduğundan, hâkim bazı durumlarda satıcının istemi üzerine yalnızca bedel indirimine hükmedebilir.

Ayıp nedeniyle uğranılan ek zararlar (örneğin ayıplı maldan kaynaklanan başka bir zarar) için alıcı, kusura dayalı genel hükümler çerçevesinde ayrıca tazminat talep edebilir.

Taraflardan her ikisinin de tacir olduğu ticari satışlarda, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun ticari işlere ilişkin özel hükümleri devreye girer. Muayene ve ihbar süreleri çok daha kısadır ve satılanın türüne göre değişebilir. Bu nedenle taraflardan birinin tacir sıfatı taşıdığı satışlarda, TBK'nın genel ayıp rejimiyle yetinilmemesi; ticari satışa özgü sürelerin ayrıca incelenmesi gerekir.

TBK m. 231 uyarınca alıcının satılanın ayıbından doğan hakları, satılanın kendisine devrinden başlayarak iki yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Satıcı ağır kusurluysa bu kısa sürelere dayanamaz; bu hâlde genel zamanaşımı süreleri uygulanır.

Taşınmazlarda ise ayıp iddialarına ilişkin süre daha uzun olup, tapuda tescille birlikte ayrı bir değerlendirme gerektirir. Süre başlangıcı her zaman teslim tarihidir, ayıbın öğrenildiği tarih değil; bu iki tarihin karıştırılması uygulamada sıkça hataya yol açar.

Ayıptan sorumluluk davasında görev, satış ilişkisinin niteliğine göre belirlenir:

• Taraflardan biri tüketici sıfatıyla hareket ediyorsa tüketici mahkemesi veya parasal sınıra göre tüketici hakem heyeti,
• İki tarafın da tacir olduğu ticari satışlarda asliye ticaret mahkemesi,
• Bu iki hâlin dışında kalan genel malvarlığı uyuşmazlıklarında asliye hukuk mahkemesi

görevlidir. Yetkide HMK m. 6'daki davalının yerleşim yeri kuralı ile sözleşmenin ifa yeri kuralları birlikte değerlendirilir.

Uyuşmazlık tüketici işleminden doğuyorsa 6502 sayılı Kanun kapsamında dava şartı arabuluculuk gündeme gelebilir; ticari nitelikte bir alacak talebiyse TTK m. 5/A uygulanabilir. Arabuluculuğa başvuru öncesinde uyuşmazlığın hukuki niteliğinin (tüketici mi, ticari mi) doğru saptanması, dava şartının doğru yerine getirilmesi bakımından önemlidir.

Alıcı; ayıbın varlığını, teslim anında mevcut olduğunu ve süresinde bildirim yaptığını ispatlamalıdır. Başlıca deliller:

• Satış sözleşmesi, fatura ve teslim tutanağı,
• Ayıbı gösteren fotoğraf, video ve bilirkişi raporu,
• Bildirim yazısı, noter ihtarı veya yazışmalar,
• Servis/teknik inceleme kayıtları,
• Tanık beyanları (teslim koşulları, ayıbın ortaya çıkışı bakımından).

Satıcı ise alıcının ayıbı bildiğini, süresinde bildirim yapmadığını veya ayıbın teslimden sonra oluştuğunu ispatla yükümlüdür.

Alıcı sözleşmeden dönme hakkını kullandığında, satılanı kullanmış olmasının etkisi tartışmalıdır. Satılanın normal kullanımından kaynaklanan makul bir değer azalması, kural olarak alıcının ayıptan doğan haklarını ortadan kaldırmaz. Ancak alıcının satılanı uzun süre yoğun biçimde kullanmış olması, iade edilecek bedelden bir kullanım bedeli indirilip indirilmeyeceği tartışmasını gündeme getirebilir. Bu husus, somut olayda ayıbın niteliğine, kullanım süresine ve satılanın türüne göre değerlendirilir; otomotiv, beyaz eşya ve elektronik gibi hızlı yıpranan mallarda bu değerlendirme özellikle önem taşır.

Alıcı ücretsiz onarım hakkını kullandığında, satıcının onarımı ilk seferde başarılı biçimde tamamlaması beklenir. Onarımın başarısız olması veya aynı ayıbın tekrar ortaya çıkması hâlinde, alıcının satıcıya ikinci bir onarım şansı tanımak zorunda olup olmadığı tartışmalıdır. Uygulamada, satılanın niteliğine ve ayıbın ağırlığına göre, makul sayıda başarısız onarım denemesinden sonra alıcının diğer seçimlik haklara (dönme, bedel indirimi) geçebileceği kabul edilir. Bu geçişin şartları sözleşmede önceden düzenlenmişse, öncelikle sözleşme hükümlerine bakılır.

• Ayıbı fark eder etmez yazılı bildirim yapmamak,
• Hangi seçimlik hakkın kullanılacağına karar vermeden satılanı iade etmek,
• Zamanaşımı süresini ayıbın öğrenildiği tarihten değil, teslim tarihinden hesaplaması gerektiğini gözden kaçırmak,
• Ticari satışlarda TTK'nın kısa muayene ve ihbar sürelerini uygulamayı unutmak,
• Sözleşmedeki sorumsuzluk kaydının her koşulda geçerli olduğunu varsaymak.

Ayıptan sorumluluk davalarında en kritik aşama, ayıbın zamanında ve doğru biçimde bildirilmesidir. Bildirimin gecikmesi veya yanlış seçimlik hakkın talep edilmesi, haklı bir iddianın dahi reddedilmesine yol açabilir. Somut olayda satışın tüketici işlemi mi yoksa ticari satış mı olduğunun belirlenmesi, uygulanacak süre ve görevli mahkeme bakımından belirleyicidir. Ayıplı mal veya hizmetten doğan hak kayıplarının önlenmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.