Vasiyetnamenin Açılması ve Okunması

Türk Medeni Kanunu’nun 595. maddesi uyarınca, mirasbırakanın ölümünden sonra vasiyetnameyi elinde bulunduran kişi, belgenin geçerli olup olmadığına bakmaksızın onu derhâl yetkili sulh hâkimine teslim etmekle yükümlüdür. Teslim yükümlülüğü; resmî, el yazılı veya sözlü vasiyetnameye ilişkin belge ve kayıtlar bakımından gündeme gelebilir.

Belgenin şeklen geçersiz olduğu düşüncesiyle saklanması ya da imha edilmesi hukuken kabul edilemez. Teslim yükümlülüğüne aykırı davranan kişi, doğan zarardan sorumlu tutulabilir.

Vasiyetnamenin açılması ve okunmasında görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir. Yetki, kural olarak mirasbırakanın son yerleşim yerine göre belirlenir. Bu yetki, miras hukukundaki işlemlerin aynı yerde ve düzenli biçimde yürütülmesini sağlamaya yöneliktir.

Başvuru uygulamada “vasiyetnamenin açılması davası” olarak anılsa da işlem, esasen çekişmesiz yargı niteliğindedir. Mahkeme, taraflar arasında bir haklılık-haksızlık çekişmesini çözmekten çok, kanunun öngördüğü bildirim ve koruma işlemlerini yürütür.

TMK m. 596’ya göre vasiyetname, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın tesliminden başlayarak bir ay içinde açılır. Bir aylık süre, vasiyetnamenin düzenlendiği veya ölümün gerçekleştiği tarihten değil, belgenin sulh hâkimine teslim edildiği tarihten itibaren değerlendirilir.

Bilinen mirasçılar ve diğer ilgililer, dilerlerse hazır bulunmaları için açılma gününe çağrılır. Usulüne uygun çağrıya rağmen ilgililerin gelmemesi, vasiyetnamenin açılmasına engel değildir. Sonradan ortaya çıkan başka bir vasiyetname veya vasiyetnameden dönme belgesi için de aynı usul uygulanır.

TMK m. 597 uyarınca mirasta hak sahibi olanların her birine, vasiyetnamenin kendilerini ilgilendiren bölümünün onaylı örneği tebliğ edilir. Adresi bilinmeyen kişiler bakımından kanundaki şartlara göre ilan yoluna başvurulabilir.

Yargıtay uygulamasında, yalnızca duruşma günü bildirilmesi yeterli görülmemekte; ilgilinin hangi tasarrufla karşı karşıya olduğunu anlayabilmesi için vasiyetname örneğinin tebligata eklenmesi aranmaktadır. Eksik tebligat, ilgilinin iptal veya tenkis gibi haklarını zamanında kullanmasını güçleştirebilir.

Sulh hukuk mahkemesi açılma sırasında vasiyetnamenin şekle, ehliyete veya irade serbestisine uygun olup olmadığı hakkında kesin hüküm kurmaz. Vasiyetnamenin sahte olduğu, mirasbırakanın ehliyetsiz bulunduğu, yanılma, aldatma veya korkutma altında düzenlendiği gibi iddialar ayrı bir vasiyetnamenin iptali davasında incelenir.

Benzer şekilde saklı payın ihlal edildiği iddiası tenkis davasının; vasiyetin fiilen yerine getirilmesi talebi ise şartlarına göre vasiyetnamenin tenfizi veya vasiyet alacağının ifası davasının konusudur. Bu davaların açılma dosyasıyla aynı hukuki işlevi taşıdığı düşünülmemelidir.

TMK m. 559’a göre iptal davası açma hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl geçmekle düşer. İyi niyetli davalılara karşı her hâlde vasiyetnamenin açılma tarihinden itibaren on yıl; iyi niyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl içinde dava açılmalıdır.

Bu nedenle bir yıllık sürenin her olayda yalnızca “açılma kararının kesinleşmesiyle” başlayacağını söylemek doğru değildir. Öğrenmenin kapsamı, tebligatın içeriği ve iptal sebebinin ne zaman fark edildiği somut olayda ayrıca değerlendirilir.

Hayır. Açılma, bilgilendirme ve tespit işlemidir. Tenfiz ise vasiyetnameyle öngörülen kazandırmanın hukuken yerine getirilmesine yöneliktir. Vasiyetnamenin açılmış olması, içerdiği kazandırmanın tapuda veya başka bir sicilde kendiliğinden uygulanmasını sağlamaz.

Tenfiz talebinde vasiyetnamenin iptal veya tenkis uyuşmazlığına konu olup olmadığı, ilgili sürelerin geçip geçmediği ve talep edilen kazandırmanın niteliği incelenir. Açılma ve tenfiz taleplerinin aynı dosyada birbirine karıştırılması görev, usul ve kesinleşme sorunlarına yol açabilir.

Açılma aşamasında ölüm kayıtları, nüfus aile kayıtları, mirasçılık belgesi, vasiyetnamenin aslı ve teslim tutanağı önem taşır. İptal davasında ise sağlık kayıtları, noter işlem dosyası, tanık anlatımları, imza ve yazı incelemesi, uzman raporları ile mirasbırakanın işlem tarihindeki fiil ehliyetine ilişkin belgeler gündeme gelebilir.

Vasiyetnamenin aslının bulunmaması, yok edilmesi veya kaybolması hâlinde ispat sorunu daha da ağırlaşır. Fotokopi veya dolaylı belgelerin hukuki değeri, belgenin kaybolma sebebi ve diğer delillerle birlikte değerlendirilir.

En sık rastlanan hatalar; vasiyetnameyi mahkemeye teslim etmemek, açılma işlemini geçerlilik kararı sanmak, vasiyetname örneği eklenmeden yapılan tebligatı yeterli kabul etmek, iptal ve tenkis sürelerini birbirine karıştırmak ve tenfiz talebini henüz açılma aşamasında ileri sürmektir.

Vasiyetnamenin açılması basit bir okuma işlemi değildir. Tebligatın doğru kişilere ve doğru eklerle yapılması, iptal ve tenkis sürelerinin belirlenmesi, tenfiz talebinin uygun zamanda ileri sürülmesi mirasçılar ile vasiyet alacaklılarının haklarını doğrudan etkiler. Kaynak metinde yer alan “bir yıllık sürenin açılma kararının kesinleşmesiyle başlayacağı” yönündeki mutlak ifade, güncel TMK m. 559’un öğrenmeye dayalı sistemini tam olarak yansıtmadığından bu makalede düzeltilmiştir.

Bu tür uyuşmazlıklarda sürelerin kaçırılması, yanlış mercie başvurulması veya delillerin usulüne uygun sunulmaması hak kaybına neden olabilir. Somut olayınızın güncel mevzuat ve yargı kararları çerçevesinde değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.