Akreditif ve Banka Teminat Mektubu Uyuşmazlıkları: Süreler, Deliller ve Hukuki Yollar

Bu makale uluslararası ticarette belge karşılığı ödeme sağlayan akreditifler ile bağımsız banka teminat mektuplarından doğan ödeme ve tazmin taleplerini inceler. İnceleme yalnız uyuşmazlık çıktıktan sonraki dava sürecini değil; işlemin kurulması, bildirim veya başvuru aşaması, delillerin hazırlanması, geçici koruma ihtiyacı ve kararın uygulanması gibi bağlantılı meseleleri de kapsar. Süreç, ihracatçıları, ithalatçıları, bankaları, yüklenicileri ve işverenleri doğrudan ilgilendirir.

Bu alandaki temel risk şudur: ana sözleşmedeki uyuşmazlığın varlığı, bağımsız ödeme taahhüdünü her durumda durdurmaz; ödeme engeli için açık dolandırıcılık veya teminat metnindeki şartlar incelenmelidir. Bu risk, yalnız davanın veya başvurunun reddedilmesi anlamına gelmez; kimi dosyalarda talebin başka bir hukuki yola dönüşmesine, delil gücünün zayıflamasına, teminat veya icra sorunlarına ve ilave yargılama giderlerine neden olabilir. İlk inceleme, iddia ile ulaşılmak istenen sonuç arasında hukuken kurulabilir bir bağ bulunup bulunmadığını da ortaya koymalıdır.

Aşağıdaki düzenlemeler konu bakımından temel çerçeveyi oluşturur; ikincil mevzuat ve geçiş hükümleri işlem tarihi itibarıyla ayrıca kontrol edilmelidir.

• Türk Borçlar Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu
• Akreditife dahil edilen UCP 600 kuralları
• Talep garantilerine dahil edilen URDG 758 kuralları
• 5718 sayılı Kanun ve uygulanacak yabancı hukuk
• HMK’nın ihtiyati tedbir hükümleri

Bu alanın genel kanuni çerçevesinde 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun, 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu yer alır. Ancak maddelerin uygulanabilirliği olay ve işlem tarihine göre belirlenir. Yönetmelik, tebliğ, tarife, parasal sınır veya elektronik başvuru usulü gibi değişebilen düzenlemeler yayımdan ve somut başvurudan önce güncel resmî metinden yeniden kontrol edilmelidir.

• Akreditif veya teminatın bağımsız niteliğinin belirlenmesi
• İbraz edilen belgelerin metindeki şartlara uygun olması
• Süre, yer ve talep şekline uyulması
• Ödeme yasağı için bağımsızlık ilkesini aşan istisnai durumun bulunması
• Rücu ve kontrgaranti ilişkisinin ayrılması

Bu şartlardan birinin eksik olması, her dosyada aynı sonucu doğurmaz. Bazı eksiklikler tamamlanabilirken bazıları sürenin geçirilmesi, taraf sıfatının bulunmaması veya yanlış hukuki yolun seçilmesi nedeniyle esasa girilmesini engeller. Şartların olay tarihindeki mevzuata ve eldeki belgelere göre ayrı ayrı karşılanması gerekir.

Akreditif ibraz ve ret süreleri ile teminat mektubunun vadesi metinde ve dahil edilen kurallarda sıkı biçimde belirlenir. Genel dava zamanaşımı, belge ibraz süresini uzatmaz. Tedbir talebi ödeme yapılmadan önce acilen ele alınmalıdır.

Süreye ilişkin tereddüt varsa en geç ihtimale göre değil, en erken başlayabilecek tarihe göre hareket etmek güvenli yöntemdir. Nihai hesap, kararın türü ve özel kanun hükmü görülmeden yapılmamalıdır.

Yetki, banka ve tarafların yerleşimi, teminat metni, hukuk seçimi ve tahkim şartına göre belirlenir. Türk mahkemesinden geçici tedbir istenebilmesi, esas uyuşmazlığın yabancı mahkeme veya tahkimde görülmesine engel değildir.

Görev kamu düzenine ilişkin olabildiğinden tarafların anlaşmasıyla değiştirilemeyebilir. Yetki bakımından ise kesin yetki, genel yetki, sözleşmedeki yetki kaydı ve özel kanun hükümleri birlikte incelenir. Yanlış mercie başvurunun süreyi koruyup korumadığı ayrıca araştırılmalıdır. Bazı dosyalarda aktarım veya görevsizlik sonrası devam mümkün olsa bile, özel ve kısa süreli başvurularda bunun güvenli bir yöntem olduğu varsayılmamalıdır.

Elektronik ve fiziki kayıtların aslına uygunluğu korunmalı; sonradan oluşturulmuş özetler yerine kaynağa ulaşılmalıdır. İncelemede başlıca şu deliller kullanılır:

• Akreditif veya teminat mektubu aslı
• UCP/URDG dahil etme kaydı
• İbraz edilen taşıma ve ticari belgeler
• Banka rezerv ve ret bildirimleri
• Ana sözleşme ve kontrgaranti
• Ödeme talebi, SWIFT ve tarih kayıtları

Delil listesi kapalı değildir. Tanık, bilirkişi, keşif, kurum kayıtları, ticari defterler veya elektronik veriler uyuşmazlığın niteliğine göre kullanılabilir. Hukuka aykırı elde edilen kayıtların dosyaya sunulması ayrı bir sorumluluk doğurabileceği gibi delilin değerlendirme dışı bırakılmasına da yol açabilir. İspat yükü, hangi tarafın hangi hukuki vakıadan kendi lehine sonuç çıkardığı esas alınarak belirlenir.

Mahkemeler bağımsız garanti ve akreditif ilişkisini ana sözleşmeden ayırır. Banka belgelerin görünürdeki uygunluğunu inceler; malın fiilî kalitesini araştırmaz. Açık ve likit dolandırıcılık iddiası istisnai tedbir sebebi olabilir. Mahkeme ve hakem heyetleri öncelikle geçerli bir hukuk veya tahkim seçimi bulunup bulunmadığını, tarafların yetkisini ve sözleşmenin uluslararası niteliğini inceler. Tanıma ve tenfizde esasa yeniden girilmez; fakat savunma hakkı, kamu düzeni ve kararın kesinliği gibi şartlar denetlenir. Yüksek mahkeme veya bölge mahkemesi kararları, olayın tarihi, uygulanan hüküm ve kararın verildiği uyuşmazlıkla bağlantısı görülmeden emsal olarak kullanılmamalıdır. Bu makalede doğrulanmamış esas ve karar numarasına yer verilmemiştir; somut dosyada resmî karar veri tabanından güncel içtihat taraması ayrıca yapılmalıdır.

Belge uygunluğunda sıkı uyum ile makul belge incelemesi arasındaki sınır; yaptırım, savaş ve banka kapanması gibi olayların ibraz/ödeme yükümlülüğüne etkisi güncel tartışmalardır. Tahkimin taraf iradesine dayanması ile kamu düzeni ve doğrudan uygulanan kuralların sınırı; çok taraflı sözleşmelerde tahkim şartının kimleri bağladığı güncel tartışmalardır. Ticari hız, usul güvencelerinden vazgeçilmesi anlamına gelmez. Öğretideki görüşler, bağlayıcı bir kanun hükmü veya mahkeme kararı gibi sunulamaz. Buna rağmen kavramların sınırının belirlenmesi, farklı çözüm ihtimallerinin görülmesi ve mevzuatın amacına uygun yorum yapılması bakımından önemlidir. Kaynağı ve güncelliği doğrulanmayan isim veya eser atfı kullanılmamalıdır.

Dosyanın sağlıklı yürütülmesi için işlem sırasının baştan kurulması gerekir. Uygulamada izlenecek temel çalışma planı şöyledir:

1. Akreditif/teminat metnini satır satır incelemek
2. Uygulanan uluslararası kuralları belirlemek
3. Belge ibraz takvimi ve uyumsuzlukları kontrol etmek
4. Ödeme talebi veya ret bildirimini süresinde yapmak
5. Acil ödeme riski varsa tedbir şartlarını değerlendirmek
6. Ana sözleşme ve banka rücu uyuşmazlığını ayrı planlamak

Hukuki strateji, yalnız ilk derece sonucuna göre kurulmaz. Delilin ileride incelenebilirliği, karşı tarafın olası savunması ve kararın uygulanabilirliği de başlangıçtan itibaren hesaba katılır.

İlk görüşmede yalnız olayın kısa anlatımıyla yetinilmemelidir. Akreditif ve Banka Teminat Mektubu Uyuşmazlıkları yönünden karar veya sözleşmenin tam metni, ekleri, tebligat kayıtları, yapılan ödemeler, karşı tarafın açıklamaları ve önceki başvurular kronolojik olarak incelenmelidir. Ana sözleşmedeki uyuşmazlığın varlığı, bağımsız ödeme taahhüdünü her durumda durdurmaz; ödeme engeli için açık dolandırıcılık veya teminat metnindeki şartlar incelenmelidir. Bu nedenle dosyaya yeni belge eklenirken belgenin hangi iddiayı ispatladığı ve usulün hangi aşamasında sunulabileceği açıkça belirlenmelidir.

Geçici hukuki koruma talep edilecekse, yalnız hakkın varlığına ilişkin açıklama yeterli olmayabilir. Gecikme nedeniyle doğabilecek somut zarar, karşı tarafın mal veya hukuki durumunda beklenen değişiklik ve talep edilen tedbirin ölçülülüğü belgelerle gösterilmelidir. Talebin kapsamı, esas davada istenebilecek sonucu peşinen sağlayacak şekilde ölçüsüz kurulmamalıdır.

• Teminat vadesini ana sözleşme süresiyle aynı sanmak
• İbraz şartlarını son gün kontrol etmek
• Bankanın mal ayıbını incelemesini beklemek
• Ana sözleşme uyuşmazlığına dayanarak otomatik tedbir istemek
• SWIFT ve banka ret sürelerini belgelememek

Bu hataların ortak sonucu, hukuken tartışılabilecek bir talebin usul engeline takılması veya delil değerinin zayıflamasıdır. Başvuru metninin uzun olması, yanlış tarafı, eksik talebi veya süresi geçmiş bir işlemi telafi etmez. Dosya, somut iddia–hukuki dayanak–delil–talep bağlantısı kurulacak şekilde hazırlanmalıdır.

Dosyanın güçlü ve zayıf yönleri ayrı ayrı ortaya konulmalıdır. Ana sözleşmedeki uyuşmazlığın varlığı, bağımsız ödeme taahhüdünü her durumda durdurmaz; ödeme engeli için açık dolandırıcılık veya teminat metnindeki şartlar incelenmelidir; buna karşılık süresinde ve doğru merci önünde sunulan tutarlı belgeler, uyuşmazlığın esasının incelenmesini mümkün kılar.

Yayımlanmış genel bilgi, dosyanın taraflarını, tarihlerini ve belgelerini içeren somut hukuki görüşün yerine geçmez. Bir hükmün güncel olması da tek başına uyuşmazlığa uygulanacağı anlamına gelmez; geçiş hükümleri, sözleşme tarihi, usul kazanımları ve önceki işlemler ayrıca incelenmelidir.