Dolandırıcılık Suçu Nedir? Hile Unsuru, Cezası ve Şikâyet Yolu

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 157'ye göre dolandırıcılık, hileli davranışlarla bir kimseyi aldatıp onun veya başkasının zararına olarak kendisine veya başkasına yarar sağlamaktır. Suçun temel hâlinde ceza bir yıldan beş yıla kadar hapis ve beşbin güne kadar adlî para cezasıdır.

Adlî para cezası, gün sistemine göre belirlenir; günün karşılığı olan miktar failin ekonomik durumu gözetilerek takdir edilir ve parasal değerler her yıl güncellenir.

Hileli davranış

Dolandırıcılığın çekirdek unsuru hiledir. Basit bir yalan kural olarak yeterli değildir. Aranan, mağdurun denetim imkânını ortadan kaldıracak ya da gözle görülür biçimde zorlaştıracak yoğunlukta, aldatıcı ve dış dünyaya yansıyan davranışlardır.

Uygulamada hile olarak değerlendirilen davranışlara örnek olarak sahte belge kullanılması, gerçekte var olmayan bir şirket veya proje gösterilmesi, sahte internet sitesi kurulması, gerçeğe aykırı teminat sunulması ve mağduru yanıltmaya yönelik senaryolu görüşmeler gösterilebilir. Yargıtay'ın yerleşik içtihadına göre hilenin, mağdurun içinde bulunduğu koşullar ve kişisel özellikleri dikkate alınarak, aldatmaya elverişli olup olmadığı yönünden değerlendirilmesi gerekir.

Aldatma ve zarar

Hile mağduru gerçekten aldatmış olmalı ve mağdur bu aldanma sonucunda bir tasarrufta bulunmalıdır. Mağdur baştan itibaren gerçeği biliyor veya aldanmamışsa suç tamamlanmaz; olayın gelişimine göre teşebbüs söz konusu olabilir.

Ayrıca mağdurun veya bir başkasının malvarlığında zarar doğmalıdır. Zararın failin sağladığı yararla tam olarak eşit olması aranmaz.

Haksız yarar ve kast

Fail, kendisine veya başkasına haksız bir yarar sağlamış olmalıdır. Suç yalnız kastla işlenebilir; failin, hukuka aykırı bir menfaat elde etme bilinç ve iradesiyle hareket etmesi gerekir.

Kural olarak hayır. Sözleşmeden doğan borcun ödenmemesi bir hukuk uyuşmazlığıdır ve alacaklıya icra takibi, itirazın iptali veya alacak davası yollarını açar.

Fiilin suç sayılabilmesi için sözleşmenin kuruluşu sırasında var olan bir hilenin bulunması aranır. Yani fail, baştan itibaren edimini yerine getirmeyi hiç düşünmeden, mağduru yanıltacak davranışlarla sözleşmeye yöneltmiş olmalıdır. Sonradan ortaya çıkan ödeme güçlüğü, tek başına dolandırıcılık kastını göstermez.

Bu ayrımın pratik sonucu şudur: savcılık, tipik bir ticari uyuşmazlıkta çoğu zaman kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verir ve tarafları hukuk yoluna yönlendirir. Bu nedenle alacaklının ceza şikâyetiyle yetinmeyip zamanaşımı sürelerini gözeterek hukuk yoluna da başvurması gerekir.

TCK m. 159, dolandırıcılığın bir hukuki ilişkiye dayanan alacağı tahsil amacıyla işlenmesi hâlinde çok daha hafif bir ceza öngörür ve suçu şikâyete bağlı kılar. Burada failin gerçekten mevcut bir alacağı bulunmalı ve eylemi bu alacağı almaya yönelmiş olmalıdır.

Alacağın varlığı belgelenemiyorsa veya elde edilen menfaat alacakla hiçbir orantı taşımıyorsa bu hükümden yararlanılamaz.

TCK m. 158, dolandırıcılığın belirli araçlarla veya belirli ilişkiler içinde işlenmesini nitelikli hâl saymıştır. Bilişim sistemlerinin, banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması, kamu kurumlarının araç olarak kullanılması, tacir veya şirket yöneticisinin ticari faaliyet sırasında suçu işlemesi, serbest meslek sahibinin mesleğinden doğan güveni kötüye kullanması ve basın yayın araçlarının sağladığı kolaylıktan yararlanılması bu hâller arasındadır.

Nitelikli dolandırıcılıkta ceza ağırlaşır, görevli mahkeme ağır ceza mahkemesi olur ve uzlaştırma uygulanmaz. Bu nedenle dosyanın hangi maddeden sevk edildiği baştan kontrol edilmelidir.

TCK m. 168 dolandırıcılık suçunda da uygulanır. Failin, azmettirenin veya yardım edenin mağdurun zararını aynen geri verme ya da tazmin suretiyle tamamen gidermesi hâlinde;

• kovuşturma başlamadan önce yapılan ödemede cezanın üçte ikisine kadarı,
• kovuşturma başladıktan sonra ancak hüküm verilmeden önce yapılan ödemede daha sınırlı bir oran

indirilir. Zararın kısmen giderilmesi hâlinde etkin pişmanlıktan yararlanmak mağdurun rızasına bağlıdır.

Ödemenin banka kanalıyla, açıklamalı ve belgeye bağlanacak biçimde yapılması; mağdurun beyanının dosyaya alınması gerekir. Elden yapılan ve belgelenemeyen ödemeler çoğu zaman sonuç doğurmaz.

Dolandırıcılığın temel hâli, CMK m. 253 kapsamında uzlaştırmaya tabidir. Soruşturma aşamasında dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir; taraflar anlaşırsa kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilir. Kovuşturma aşamasında uzlaşma sağlanırsa davanın düşmesine karar verilir.

Nitelikli dolandırıcılık uzlaştırma kapsamı dışındadır. Ayrıca uzlaştırma kapsamındaki bir suçun, kapsam dışındaki başka bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmesi hâlinde uzlaştırma hükümleri uygulanmaz.

Dolandırıcılığın temel hâli şikâyete bağlı değildir; savcılık öğrendiğinde re'sen soruşturma başlatır. Yalnız TCK m. 159 kapsamındaki hâl şikâyete bağlıdır ve TCK m. 73 uyarınca fiilin ve failin öğrenildiği tarihten itibaren altı ay içinde şikâyet edilmelidir.

Dava zamanaşımı süresi TCK m. 66'ya göre belirlenir; temel hâlde bu süre sekiz yıldır.

Görevli mahkeme asliye ceza mahkemesidir. Yetkili mahkeme kural olarak suçun işlendiği yer mahkemesidir. Uzaktan işlenen dolandırıcılıklarda hilenin gerçekleştiği yer, paranın gönderildiği yer veya sonucun meydana geldiği yer bakımından yetki tartışması çıkabilir.

Etkili bir şikâyet, olayı kronolojik ve belgeye dayalı biçimde anlatan şikâyettir. Dilekçede şunlar bulunmalıdır:

• tarafların kimlik ve iletişim bilgileri,
• olayın tarih sırasıyla anlatımı,
• hile teşkil ettiği ileri sürülen somut davranışlar,
• yapılan ödemelerin tarihi, tutarı ve yöntemi,
• yazışmalar, mesajlar ve ilan kayıtları,
• varsa tanık bilgileri,
• talep edilen soruşturma işlemleri.

Dijital delillerin ekran görüntüsü yanında kaynak veriyle birlikte sunulması, gerektiğinde noter tespiti yaptırılması ispat gücünü artırır.

Dolandırıcılık dosyalarında öne çıkan deliller şunlardır:

• banka hesap hareketleri ve havale dekontları,
• sözleşmeler, faturalar, teminat belgeleri,
• mesajlaşma kayıtları ve elektronik postalar,
• internet sitesi, ilan ve sosyal medya kayıtları,
• iletişim tespit ve baz istasyonu kayıtları,
• tanık beyanları,
• şirket ve ticaret sicili kayıtları,
• bilirkişi incelemesi.

İspat yükü iddia makamındadır. Hilenin varlığı, mağdurun aldanması ve zarar arasındaki nedensellik bağı ayrı ayrı gösterilmelidir.

• Ödenmeyen her borcu dolandırıcılık sayarak yalnız ceza şikâyetiyle yetinmek ve alacak yönünden zamanaşımına uğramak.
• Şikâyet dilekçesinde hile teşkil eden davranışları somutlaştırmamak.
• Ödeme kayıtlarını ve yazışmaları toplamadan başvurmak.
• Uzlaştırma sürecini içeriğini değerlendirmeden reddetmek.
• Zararı gidermeyi belgelendirmeden yapmak.
• Nitelikli hâl uygulanan dosyada uzlaşma beklemek.
• Paranın gittiği hesaba ilişkin bloke talebinde gecikmek.

Dolandırıcılık dosyalarında sonucu belirleyen mesele, olayın bir sözleşme ihlali mi yoksa baştan kurgulanmış bir aldatma mı olduğudur. Bu değerlendirme büyük ölçüde belgeye dayanır: hangi bilginin ne zaman verildiği, hangi belgenin gerçeğe aykırı olduğu ve paranın hangi aşamada hangi amaçla istendiği ortaya konulmalıdır.

Mağdur açısından hızlı hareket etmek, delilleri kaybolmadan toplamak ve ceza yolu ile hukuk yolunu birlikte yürütmek gerekir. Şüpheli açısından ise ticari riskin ve ödeme güçlüğünün suç kastından ayrıldığının somut belgelerle gösterilmesi belirleyicidir. Dosyanızın değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.