Güveni Kötüye Kullanma Suçu Nedir? Zilyetliğin Devri, Cezası ve Şikâyet

TCK m. 155'e göre suç, başkasına ait olup da muhafaza etmek veya belirli bir şekilde kullanmak üzere zilyetliği kendisine devredilmiş olan mal üzerinde, kendisinin veya başkasının yararına olarak zilyetliğin devri amacı dışında tasarrufta bulunulması ya da bu devir olgusunun inkâr edilmesiyle oluşur.

Temel hâlde ceza, şikâyet üzerine altı aydan iki yıla kadar hapis ve adlî para cezasıdır.

Zilyetliğin hukuka uygun biçimde devredilmiş olması

Suçun ayırt edici unsuru budur. Mal, faile bir hukuki ilişkiye dayanarak, rıza ile teslim edilmiş olmalıdır. Emanet, kira, ariyet, saklama, vekâlet, iş sözleşmesi, komisyon ilişkisi veya taşıma sözleşmesi bu ilişkilere örnektir.

Mal zaten failin elindeyse hırsızlık söz konusu olmaz; çünkü hırsızlıkta mal zilyedinin rızası olmaksızın bulunduğu yerden alınır.

Devir amacının dışına çıkılması veya devrin inkârı

İkinci unsur, malın teslim amacına aykırı biçimde kullanılması, satılması, rehnedilmesi, tüketilmesi ya da iade edilmemesidir. Malın kendisine teslim edildiğinin inkâr edilmesi de suçu oluşturur.

Burada geçici bir gecikme ile kesin bir sahiplenme iradesi ayrılmalıdır. Kısa süreli gecikme, tek başına suçun oluştuğunu göstermez; failin malı iade etmeme yönünde kesin iradesini ortaya koyması aranır. Bu nedenle uygulamada iade için makul süre veren yazılı bir ihtarname gönderilmesi büyük önem taşır.

Kast ve yarar

Fail, tasarrufunun devir amacına aykırı olduğunu bilerek ve kendisine ya da başkasına yarar sağlamak üzere hareket etmelidir.

TCK m. 155/2, suçun meslek ve sanat, ticaret veya hizmet ilişkisinin ya da hangi nedenden doğmuş olursa olsun başkasının mallarını idare etmek yetkisinin gereği olarak tevdi ve teslim edilmiş eşya hakkında işlenmesini nitelikli hâl saymıştır. Bu hâlde ceza bir yıldan yedi yıla kadar hapis ve üçbin güne kadar adlî para cezasıdır.

Nitelikli hâl, uygulamada en sık şu durumlarda gündeme gelir:

• şirket adına tahsilat yapan çalışanın parayı şirkete aktarmaması,
• muhasebecinin veya mali müşavirin kendisine teslim edilen belge ve paraları amacı dışında kullanması,
• vekilin müvekkil adına tahsil ettiği parayı ödememesi,
• taşıyıcının yükü teslim etmemesi,
• yönetici konumundaki kişinin idare etmekle yükümlü olduğu malvarlığı üzerinde kişisel çıkarına tasarrufta bulunması,
• kiralık aracın sözleşme süresi bittiği hâlde iade edilmeyip satılması.

Nitelikli hâl bakımından suç şikâyete bağlı değildir; savcılık öğrendiğinde re'sen soruşturma yapar.

Üç suç arasındaki ayrım, malın faile nasıl geçtiğine bakılarak kurulur:

• Hırsızlıkta mal, zilyedinin rızası olmadan bulunduğu yerden alınır.
• Dolandırıcılıkta mal veya para, hileyle aldatılan mağdurun kendi tasarrufuyla verilir; aldatma teslimden önce vardır.
• Güveni kötüye kullanmada teslim hukuka uygun ve hilesizdir; hukuka aykırılık teslimden sonraki aşamada, malın amacı dışında kullanılmasıyla ortaya çıkar.

Bu nedenle sözleşme kurulurken bir aldatma varsa dolandırıcılık, sözleşme dürüstçe kurulmuş fakat sonradan mal sahiplenilmişse güveni kötüye kullanma söz konusu olur.

TCK m. 155/1 kapsamındaki temel hâl şikâyete bağlıdır. TCK m. 73 uyarınca şikâyet hakkı, fiilin ve failin öğrenildiği tarihten itibaren altı ay içinde kullanılmalıdır. Bu süre hak düşürücüdür; geçirildiğinde soruşturma yapılamaz.

Şikâyet süresinin başlangıcı uygulamada tartışma yaratır. Genellikle iade için verilen sürenin dolduğu ya da iadenin açıkça reddedildiği tarih esas alınır. Bu nedenle noter ihtarnamesi hem suçun oluşumu hem de sürenin belirlenmesi bakımından değerlidir.

TCK m. 155/2 kapsamındaki nitelikli hâl şikâyete bağlı değildir.

Güveni kötüye kullanma, CMK m. 253 kapsamında uzlaştırmaya tabi suçlardandır. Soruşturma aşamasında dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir. Uzlaşma sağlanırsa kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilir; kovuşturma aşamasında uzlaşma sağlanırsa dava düşer.

Uzlaşma belgesinde kararlaştırılan edim yerine getirilmezse bu belge ilam niteliğinde belge sayılır ve icraya konulabilir. Bu nedenle uzlaşma metninin ödeme takvimi, gecikme sonuçları ve teslim yükümlülüğü bakımından açık yazılması gerekir.

TCK m. 167'deki şahsi cezasızlık ve indirim hükümleri güveni kötüye kullanma bakımından da uygulanır. Aynı konutta birlikte yaşayan eş, üstsoy, altsoy ile evlat edinen ve evlatlık arasında işlenen fiillerde kural olarak cezaya hükmolunmaz. Ayrı konutta yaşayan bazı yakınlar bakımından ise suç şikâyete bağlı hâle gelir ve ceza indirilir.

TCK m. 168 bu suçta da uygulanır. Malın aynen geri verilmesi veya zararın tamamen giderilmesi hâlinde kovuşturma başlamadan önce cezanın üçte ikisine kadarı, kovuşturma başladıktan sonra hüküm verilmezden önce ise daha sınırlı bir oranda indirilir. Kısmen giderme hâlinde mağdurun rızası aranır.

Görevli mahkeme asliye ceza mahkemesidir. Yetkili mahkeme suçun işlendiği yer mahkemesidir; uygulamada malın iade edilmesi gereken yer veya devrin amacı dışında tasarrufun gerçekleştiği yer esas alınır.

Dava zamanaşımı TCK m. 66'ya göre belirlenir. Temel hâlde sekiz yıllık süre uygulanır; nitelikli hâlde cezanın üst sınırı yedi yıl olduğundan on beş yıllık süre gündeme gelir.

Bu dosyalarda belge ağırlıklı bir ispat söz konusudur. Öne çıkan deliller şunlardır:

• teslim tutanağı, emanet makbuzu, kira veya vekâlet sözleşmesi,
• tahsilat makbuzları ve banka kayıtları,
• şirket muhasebe kayıtları ve ticari defterler,
• iade talebini içeren ihtarname ve tebliğ belgeleri,
• yazışmalar ve mesajlaşma kayıtları,
• tanık beyanları,
• malın üçüncü kişiye devredildiğini gösteren sicil kayıtları,
• bilirkişi incelemesi.

Malın faile teslim edildiğinin ispatı çoğu zaman dosyanın kilit noktasıdır. Yazılı belge bulunmayan hâllerde teslimin diğer delillerle desteklenmesi gerekir.

• İhtarname göndermeden doğrudan şikâyette bulunmak ve iade iradesinin reddedildiğini ispat edememek.
• Altı aylık şikâyet süresinin başlangıcını yanlış hesaplamak.
• Olayı hırsızlık veya dolandırıcılık olarak nitelendirip dosyanın gecikmesine yol açmak.
• Teslimi gösteren belgeyi hiç düzenlememek.
• Uzlaşma metnini ödeme takvimi olmadan imzalamak.
• Ceza şikâyetiyle alacağın da tahsil edileceğini sanmak.
• Şirket içi olaylarda yetki ve görev tanımlarının belgelenmemiş olması.

Güveni kötüye kullanma dosyalarında sonucu belirleyen üç nokta vardır: teslimin hukuka uygun biçimde gerçekleştiğinin ispatı, iade iradesinin kesin olarak reddedildiğinin gösterilmesi ve şikâyet süresinin doğru hesaplanması.

Mağdur açısından ihtarname göndermek, teslim belgelerini düzenli tutmak ve ceza yolu ile hukuk yolunu birlikte yürütmek gerekir. Şüpheli açısından ise gecikmenin sahiplenme iradesi anlamına gelmediğinin ve hesap ilişkisinin sürdüğünün belgelerle gösterilmesi belirleyicidir. Somut olayınız için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.