Elbirliği Mülkiyetinin Paylı Mülkiyete Çevrilmesi Davası

Elbirliği mülkiyetinde mirasçıların belirlenmiş, bağımsız bir payı yoktur; tasarruf işlemleri kural olarak mirasçıların oybirliğiyle yapılır. Paylı mülkiyette ise her ortağın belirli, devredilebilir ve rehnedilebilir bir payı bulunur; ortak, kendi payı üzerinde diğerlerinin rızasına gerek olmaksızın tasarrufta bulunabilir.

Bu iki mülkiyet türü arasındaki fark, mirasçıların malı fiilen kullanma biçiminden çok, hukuki tasarruf serbestisi bakımından önem taşır. Elbirliği mülkiyeti devam ettiği sürece mirasçılardan biri, malın tamamı üzerindeki payını bağımsız biçimde satamaz veya rehnedemez.

Mirasçılardan biri, terekeye ait bir veya birden çok malın kendisine düşecek kısmını üçüncü kişiye devretmek, üzerinde teminat kurmak veya bağımsız olarak tasarruf etmek isteyebilir. Elbirliği mülkiyeti devam ederken bu tür işlemler ciddi güçlükler doğurur. Malın paylı mülkiyete çevrilmesi, mirasçının kendi payı üzerinde bağımsız tasarruf serbestisi kazanmasını sağlar; ancak bu, terekenin nihai olarak paylaştırılması anlamına gelmez.

TMK madde 644 uyarınca miras ortaklığı sona ermeden önce mirasçılardan her biri, sulh hukuk hâkiminden, terekeye dâhil malların tamamı veya bir kısmı üzerindeki elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesini isteyebilir. Hâkim, bu istemi diğer mirasçılara bildirerek belirleyeceği süre içinde itirazlarını bildirmeye çağırır.

Elbirliği mülkiyetinin devamını haklı kılan sebepler, itiraz eden mirasçı tarafından ispatlanmadıkça hâkim, paylı mülkiyete geçilmesine karar verir. Bu düzenleme, kuralın paylı mülkiyete geçiş, istisnanın ise elbirliğinin sürdürülmesi olduğunu göstermektedir.

Elbirliği mülkiyetinin devamını haklı kılan sebepler somut olaya göre değişir. Örneğin malın niteliği gereği bölünmesinin veya paylı hâle getirilmesinin ekonomik değerini önemli ölçüde azaltacağı, tarafların önceden yaptığı ve hâlen geçerli bir sözleşmeyle elbirliğinin sürdürülmesinin kararlaştırıldığı ya da malın hâlen bir bütün olarak kullanılmasının zorunlu olduğu durumlar itiraz için dayanak oluşturabilir.

İtiraz eden mirasçı, yalnız kendi tercihini değil, somut ve haklı bir gerekçeyi ortaya koymalıdır. Mahkeme, itirazın ciddiyetini ve dayanağını inceleyerek karar verir.

Talep, terekedeki tüm mallar için yapılabileceği gibi belirli bir mal veya mal grubu için de yapılabilir. Mirasçılardan biri, örneğin yalnız bir taşınmaz üzerindeki elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete çevrilmesini isteyebilir; diğer mallar üzerinde elbirliği mülkiyeti devam edebilir. Bu esneklik, mirasçıların ihtiyaç duydukları malla sınırlı bir çözüm elde etmesine imkân tanır.

Ortaklığın giderilmesi (izale-i şüyu) davası, mirasçılar arasındaki ortaklığı tamamen sona erdirmeyi; malın aynen bölünmesini, bir mirasçıya tahsisini veya satışını amaçlar. Elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete çevrilmesi ise ortaklığı sona erdirmez; yalnızca mülkiyetin hukuki biçimini değiştirir. Çevirme kararından sonra mirasçılar arasında paylı mülkiyet devam eder ve her ortak kendi payı üzerinde bağımsız tasarrufta bulunabilir.

Bu iki dava farklı amaçlara hizmet ettiğinden, mirasçının nihai olarak paylaşım mı yoksa yalnız pay üzerinde tasarruf serbestisi mi istediği net biçimde belirlenmelidir. Bazı durumlarda çevirme kararı, daha sonra açılacak bir paylı mülkiyetin giderilmesi davasının ön adımı olabilir.

Mahkemenin paylı mülkiyete geçiş kararı kesinleştikten sonra, ilgili malın tapu kaydında veya sicilinde gerekli düzeltme işlemi yapılır. Mirasçıların payları, kanundaki miras payı oranlarına göre belirlenir. Karardan sonra her mirasçı, kendi payını üçüncü kişiye devredebilir, rehnedebilir veya paylı mülkiyetin giderilmesini talep edebilir.

Çevirme kararı, mirasçıların tereke borçlarından sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Alacaklılar bakımından kanundaki sorumluluk kuralları geçerliliğini sürdürür.

Elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete çevrilmesi istemi, çekişmesiz yargı işi olarak sulh hukuk mahkemesinde incelenir. HMK madde 11 uyarınca mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir. İtiraz ciddi bir uyuşmazlığa dönüşürse, mahkeme talebi çekişmeli yargıya has usul kurallarına göre de değerlendirebilir.

Talep eden mirasçı, mirasçılık sıfatını ve malın terekeye dâhil olduğunu mirasçılık belgesi ve tapu veya sicil kayıtlarıyla ortaya koymalıdır. İtiraz eden mirasçı ise elbirliğinin devamını haklı kılan somut sebebi; sözleşme, malın niteliği veya ekonomik gerekçelerle destekleyen belge ve delilleri sunmalıdır.

• Elbirliği mülkiyetinin çevrilmesini doğrudan paylaşım sanmak,
• talebi ortaklığın giderilmesi davasıyla karıştırmak,
• itirazı somut gerekçe göstermeden yalnız isteksizlik temelinde ileri sürmek,
• kısmi çevirme imkânını kullanmadan tüm tereke için tek bir talepte ısrar etmek,
• çevirme kararından sonra tereke borçlarına ilişkin sorumluluğun sona erdiğini varsaymak.

Elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete çevrilmesi, mirasçılara terekeyi hemen paylaştırmadan kendi payları üzerinde bağımsız tasarruf imkânı sağlayan pratik bir çözümdür. Ancak bu talebin ortaklığın giderilmesi davasıyla karıştırılmaması ve itiraz sebeplerinin doğru değerlendirilmesi gerekir.

Terekeye ait mallar üzerindeki elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete çevrilmesi konusunda somut olayınızın değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.