Hakem Kararının İptali Davası: MTK m. 15 Kapsamında Sebepler ve Süre

MTK, tahkim yerinin Türkiye olduğu ve tarafların veya uyuşmazlığın yabancılık unsuru taşıdığı ya da tarafların MTK'nın uygulanmasını açıkça kararlaştırdığı tahkimlere uygulanır. Böyle bir tahkimde verilen nihai karara, kısmi karara veya yetkiye ilişkin ilk itirazın reddine dair ara karara karşı iptal davası açılabilir. Tahkim yeri yabancı bir ülke ise Türk mahkemesinde iptal davası değil, o ülkenin hukukuna göre denetim söz konusu olur; Türkiye'de gündeme gelecek olan, yabancı kararın tenfizidir.

MTK m. 15'te sayılan sebepler, ikiye ayrılır: taraflardan birinin ileri sürmesi gereken sebepler ve mahkemenin kendiliğinden gözettiği sebepler.

Tarafın ileri sürmesi gereken sebepler

• tahkim anlaşmasının taraflarından birinin ehliyetsiz olması veya tahkim anlaşmasının tabi olduğu hukuka göre geçersiz olması,
• hakemin seçiminde tarafın usulüne uygun bilgilendirilmemesi veya iddia ve savunmasını sunma imkânı bulamaması,
• kararın tahkim anlaşması kapsamı dışındaki bir uyuşmazlığa ilişkin olması ya da tahkim anlaşmasının sınırlarını aşması,
• hakem kurulunun oluşumunun veya tahkim usulünün tarafların anlaşmasına ya da anlaşma yoksa MTK hükümlerine aykırı olması,
• hakemin yetkisi konusundaki ilk itirazın reddine ilişkin ara kararın hatalı olduğu iddiası.

Mahkemenin kendiliğinden incelediği sebepler

• uyuşmazlık konusunun Türk hukukuna göre tahkime elverişli olmaması,
• hakem kararının içeriğinin Türk kamu düzenine açıkça aykırı olması.

Kamu düzenine aykırılık istisnası burada da dar yorumlanır. Mahkeme, hakem kurulunun maddi hukuku yanlış uyguladığı veya delilleri hatalı değerlendirdiği gerekçesiyle kararı iptal edemez; bu tür bir denetim, iptal davasının amacını aşan bir esas incelemesi anlamına gelir ve MTK'nın öngördüğü sistemle bağdaşmaz.

Hakem kararının iptali davası, kararın taraflara tebliğinden itibaren otuz gün içinde açılmalıdır. Bu süre hak düşürücü niteliktedir; sürenin geçirilmesinden sonra açılan dava, süre yönünden reddedilir. Otuz günlük süre kısaltılabilir bir süre değildir ve tarafların anlaşmasıyla uzatılamaz.

Kararın düzeltilmesi, yorumlanması veya tamamlanması yönünde hakem kuruluna başvuru yapılmışsa, bu başvuruya ilişkin karar verilene kadar otuz günlük sürenin işleyişi bakımından somut olayın değerlendirilmesi gerekir; başvurunun süreyi kendiliğinden durdurup durdurmadığı, başvurunun kapsamı ve zamanlamasına göre ayrıca incelenmelidir.

İptal davasında görevli mahkeme, tahkim yerindeki asliye ticaret mahkemesidir; tahkim yeri Türkiye'de belirli bir şehir olarak kararlaştırılmışsa o yer mahkemesi yetkilidir. Tarafların tahkim yerini açıkça belirlememiş olduğu durumlarda, tahkim yerinin nasıl tespit edileceği hakem kararında yer alan bilgiler ve tahkim kurumu kayıtları üzerinden değerlendirilir.

İptal davası açılmış olması, hakem kararının icra edilebilirliğini kendiliğinden durdurmaz. Kararın aleyhine iptal davası açılan taraf, kararın icrasının durdurulmasını ayrıca talep edebilir; mahkeme bu talebi değerlendirirken teminat gösterilmesini isteyebilir. Bu düzenleme, iptal davasının salt zaman kazanmak amacıyla kötüye kullanılmasının önüne geçmeyi amaçlar.

Mahkeme iptal davasını kabul ederse, hakem kararı ortadan kalkar. Kural olarak taraflar, iptal edilen konu bakımından yeniden tahkime başvurabilir veya tahkim anlaşmasının geçerliliğini etkileyen bir sebep söz konusuysa devlet mahkemesinde dava açabilir. İptal sebebinin niteliği (örneğin hakem kurulunun oluşumundaki usul hatası ile tahkime elverişsizlik), sonraki adımı belirler.

İptal davası hakkında verilen karara karşı kanun yoluna başvurulabilir. MTK, bu kararların incelenmesinde hızlı bir denetim öngörür; genel usul hükümlerinden farklı olarak süre ve incelemenin kapsamı özel olarak düzenlenmiştir. Somut dosyada hangi kanun yolunun, hangi süre içinde ve hangi mahkemeye karşı işletileceği, kararın tarihine ve dosyanın özelliklerine göre ayrıca değerlendirilmelidir.

İptal davası, tahkim yeri Türkiye olan kararlara karşı Türk mahkemesinde açılan asli bir davadır ve kararı ortadan kaldırma amacı taşır. Tenfize itiraz ise yabancı bir hakem kararının Türkiye'de icra edilebilir hâle getirilmesine karşı, tenfiz davası içinde ileri sürülen bir savunmadır ve kararı ortadan kaldırmaz; yalnız Türkiye'de icrasını engeller. Bir kararın başka bir ülkede iptal edilmiş olması, o kararın üçüncü bir ülkede tenfizini otomatik olarak engellemeyebilir; bu durum tenfiz talebinin yöneltildiği ülkenin kendi hukukuna göre ayrıca değerlendirilir.

Uygulamada bazı sözleşmelerde tarafların "hakem kararına karşı hiçbir kanun yoluna başvurulamayacağı" biçiminde bir hüküm koyduğu görülür. Türk hukukunda MTK'nın iptal davasına ilişkin sisteminin, tarafların bu denetimden tamamen ve önceden feragat etmesine izin verip vermediği tartışmalıdır. Kamu düzeni ve tahkime elverişlilik gibi mahkemenin kendiliğinden gözettiği sebepler bakımından önceden feragatin geçerliliği son derece sınırlı kabul edilir; çünkü bu sebepler yalnız tarafların menfaatini değil, hukuk düzeninin temel değerlerini korur. Tarafın kişisel menfaatine ilişkin bazı usul sebepleri bakımından ise feragatin kapsamı, sözleşmenin ifadesine ve somut olayın koşullarına göre ayrıca değerlendirilmelidir.

Taraflar, iptal davası derdestken de aralarında sulh olabilir. Sulh anlaşması yapılması hâlinde dava, feragat veya sulh hükümleri çerçevesinde sona erdirilir; hakem kararı bu durumda tarafların yeni anlaşmasıyla birlikte değerlendirilmelidir. Uygulamada sulh olasılığı, özellikle iptal sebebinin tartışmalı olduğu ve her iki tarafın da yargılamanın uzamasından kaçınmak istediği dosyalarda gündeme gelir.

Hakem kararının bir kısmı iptal sebeplerinden etkilenirken diğer kısmı bu sebeplerden bağımsız ve ayrılabilir nitelikteyse, mahkeme kararın yalnız etkilenen kısmını iptal edebilir. Bu, özellikle birden fazla talebin aynı kararda birlikte karara bağlandığı, ancak taleplerin birbirinden hukuken ve maddi olarak ayrılabilir olduğu dosyalarda uygulama alanı bulur. Kararın bölünüp bölünemeyeceği, talepler arasındaki hukuki ve maddi bağlantıya göre değerlendirilir.

İptal davasını açan taraf, dayandığı sebebi somut biçimde ortaya koymalıdır. Başlıca deliller şunlardır:

• tahkim anlaşmasını içeren sözleşme veya ayrı tahkim sözleşmesi,
• hakem seçimine ilişkin yazışmalar ve tahkim kurumu kayıtları,
• tahkim yargılaması sırasındaki dilekçe, tebligat ve duruşma tutanakları,
• hakem kararının tam metni ve tebliğ tarihini gösteren belge,
• kararın tahkim anlaşması kapsamını aştığını gösteren karşılaştırmalı belgeler.

Mahkeme, kamu düzeni ve tahkime elverişlilik dışındaki sebepleri kendiliğinden araştırmaz; bu sebeplerin somut ve zamanında ileri sürülmesi davacıya aittir.

• Otuz günlük süreyi, kararın tebliğ tarihini değil verildiği tarihi esas alarak yanlış hesaplamak,
• iptal davasını, hakem kurulunun maddi hukuku yanlış uyguladığı iddiasına dayandırmaya çalışmak,
• yetkiye ilişkin ilk itirazı tahkim yargılaması sırasında zamanında ileri sürmemiş olmak,
• iptal davası açmakla kararın icrasının kendiliğinden durduğunu varsaymak,
• tahkim yerini yanlış tespit ederek yetkisiz mahkemede dava açmak,
• kamu düzeni istisnasını, kararın taraf lehine adil olmadığı yönündeki öznel değerlendirmeyle karıştırmak.

Hakem kararının iptali davası, dar kapsamlı fakat süresi bakımından katı bir yargı yoludur. Otuz günlük sürenin doğru hesaplanması, iptal sebebinin MTK m. 15'teki sınırlı listeye uygun biçimde somutlaştırılması ve tahkim yargılaması boyunca usul itirazlarının zamanında kayda geçirilmiş olması, davanın başarı ihtimalini doğrudan etkiler. Somut hakem kararı bakımından iptal sebeplerinin bulunup bulunmadığı ve sürenin doğru hesaplanması için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.