Yabancı Mahkeme Kararlarının Tanınması ve Tenfizi: Süreler, Deliller ve Hukuki Yollar

Bu makale yabancı mahkeme kararının Türkiye’de kesin hüküm veya kesin delil etkisi doğurmasını ve icra edilebilmesini inceler. İnceleme yalnız uyuşmazlık çıktıktan sonraki dava sürecini değil; işlemin kurulması, bildirim veya başvuru aşaması, delillerin hazırlanması, geçici koruma ihtiyacı ve kararın uygulanması gibi bağlantılı meseleleri de kapsar. Süreç, yabancı ülkede karar alan gerçek ve tüzel kişiler ile kararın Türkiye’de sonuç doğuracağı tarafları doğrudan ilgilendirir.

Bu alandaki temel risk şudur: yabancı kararın kesinleşmiş olması, Türkiye’de kendiliğinden icra edilebileceği anlamına gelmez; tanıma veya tenfiz şartları ayrıca sağlanmalıdır. Bu risk, yalnız davanın veya başvurunun reddedilmesi anlamına gelmez; kimi dosyalarda talebin başka bir hukuki yola dönüşmesine, delil gücünün zayıflamasına, teminat veya icra sorunlarına ve ilave yargılama giderlerine neden olabilir. İlk inceleme, iddia ile ulaşılmak istenen sonuç arasında hukuken kurulabilir bir bağ bulunup bulunmadığını da ortaya koymalıdır.

Mevzuat incelemesi, talebin hukuki sebebini ve izlenecek başvuru yolunu birbirinden ayırarak yapılmalıdır.

• 5718 sayılı Kanun’un 50 ve devamı tanıma-tenfiz hükümleri
• Türkiye’nin taraf olduğu ikili veya çok taraflı sözleşmeler
• Tebligat ve apostil/tasdik düzenlemeleri
• 6100 sayılı Kanun

Bu alanın genel kanuni çerçevesinde 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun, 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu yer alır. Ancak maddelerin uygulanabilirliği olay ve işlem tarihine göre belirlenir. Yönetmelik, tebliğ, tarife, parasal sınır veya elektronik başvuru usulü gibi değişebilen düzenlemeler yayımdan ve somut başvurudan önce güncel resmî metinden yeniden kontrol edilmelidir.

• Yabancı mahkemeden verilmiş kesinleşmiş karar bulunması
• Kararın Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine girmemesi
• Kamu düzenine açık aykırılık bulunmaması
• Davalının usulüne uygun çağrılmış ve savunma hakkına sahip olması
• Karşılıklılık şartının tenfizde gerektiği ölçüde sağlanması

Bu şartlardan birinin eksik olması, her dosyada aynı sonucu doğurmaz. Bazı eksiklikler tamamlanabilirken bazıları sürenin geçirilmesi, taraf sıfatının bulunmaması veya yanlış hukuki yolun seçilmesi nedeniyle esasa girilmesini engeller. Şartların olay tarihindeki mevzuata ve eldeki belgelere göre ayrı ayrı karşılanması gerekir.

5718 sayılı Kanun’da tanıma-tenfiz için genel tek bir başvuru süresi düzenlenmemiştir; ancak karardaki alacağın zamanaşımı ve icra edilebilirliği uygulanacak hukuka göre incelenir. Belge temini ve varlık devri riski nedeniyle gecikme önerilmez.

Özellikle kısa başvuru rejimlerinde kararın veya ödeme emrinin tam örneği ile tebligat kaydı aynı gün temin edilmelidir. Süreyi durdurduğu düşünülerek yapılan yanlış bir başvuru, esas yol bakımından süre kaybına neden olabilir.

Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir; yetki, karşı tarafın Türkiye’deki yerleşim yeri veya sakin olduğu yer, bunlar yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemeleri üzerinden kanuna göre belirlenir. Ticari karar olsa dahi özel görev tartışması güncel içtihatla kontrol edilmelidir.

Görev kamu düzenine ilişkin olabildiğinden tarafların anlaşmasıyla değiştirilemeyebilir. Yetki bakımından ise kesin yetki, genel yetki, sözleşmedeki yetki kaydı ve özel kanun hükümleri birlikte incelenir. Yanlış mercie başvurunun süreyi koruyup korumadığı ayrıca araştırılmalıdır. Bazı dosyalarda aktarım veya görevsizlik sonrası devam mümkün olsa bile, özel ve kısa süreli başvurularda bunun güvenli bir yöntem olduğu varsayılmamalıdır.

İspat yükü her iddia için aynı tarafa ait değildir. Talep, savunma ve karşı iddia ayrılarak aşağıdaki belgeler kronolojik biçimde dosyalanmalıdır:

• Yabancı kararın aslı veya onaylı örneği
• Kesinleşme belgesi
• Apostil/tasdik ve tercüme
• Yabancı davadaki tebligat belgeleri
• Taraf kimlik ve şirket kayıtları
• Türkiye’deki malvarlığı bilgileri

Delil listesi kapalı değildir. Tanık, bilirkişi, keşif, kurum kayıtları, ticari defterler veya elektronik veriler uyuşmazlığın niteliğine göre kullanılabilir. Hukuka aykırı elde edilen kayıtların dosyaya sunulması ayrı bir sorumluluk doğurabileceği gibi delilin değerlendirme dışı bırakılmasına da yol açabilir. İspat yükü, hangi tarafın hangi hukuki vakıadan kendi lehine sonuç çıkardığı esas alınarak belirlenir.

Tenfiz mahkemesi yabancı kararın esasını yeniden incelemez; sınırlı tenfiz şartlarını denetler. Yabancı mahkemenin hukuk veya delil değerlendirmesindeki her hata Türk kamu düzenine aykırılık sayılmaz. Mahkeme ve hakem heyetleri öncelikle geçerli bir hukuk veya tahkim seçimi bulunup bulunmadığını, tarafların yetkisini ve sözleşmenin uluslararası niteliğini inceler. Tanıma ve tenfizde esasa yeniden girilmez; fakat savunma hakkı, kamu düzeni ve kararın kesinliği gibi şartlar denetlenir. Yüksek mahkeme veya bölge mahkemesi kararları, olayın tarihi, uygulanan hüküm ve kararın verildiği uyuşmazlıkla bağlantısı görülmeden emsal olarak kullanılmamalıdır. Bu makalede doğrulanmamış esas ve karar numarasına yer verilmemiştir; somut dosyada resmî karar veri tabanından güncel içtihat taraması ayrıca yapılmalıdır.

Kamu düzeni istisnasının kapsamı, cezai nitelikte tazminat, savunma hakkı ve çelişen Türk kararı durumlarında tartışılır. İstisna dar ve somut uygulanmalıdır. Tahkimin taraf iradesine dayanması ile kamu düzeni ve doğrudan uygulanan kuralların sınırı; çok taraflı sözleşmelerde tahkim şartının kimleri bağladığı güncel tartışmalardır. Ticari hız, usul güvencelerinden vazgeçilmesi anlamına gelmez. Öğretideki görüşler, bağlayıcı bir kanun hükmü veya mahkeme kararı gibi sunulamaz. Buna rağmen kavramların sınırının belirlenmesi, farklı çözüm ihtimallerinin görülmesi ve mevzuatın amacına uygun yorum yapılması bakımından önemlidir. Kaynağı ve güncelliği doğrulanmayan isim veya eser atfı kullanılmamalıdır.

Dosyanın sağlıklı yürütülmesi için işlem sırasının baştan kurulması gerekir. Uygulamada izlenecek temel çalışma planı şöyledir:

1. Kararın aslı ve kesinleşme belgesini temin etmek
2. Apostil veya tasdik zincirini kontrol etmek
3. Yeminli tercüme hazırlamak
4. Tanıma mı tenfiz mi gerektiğini ayırmak
5. Savunma hakkı ve tebligat dosyasını toplamak
6. Türkiye’deki varlık ve icra planını belirlemek

Başvuru yapıldıktan sonra dosyanın pasif biçimde beklenmesi doğru değildir. Tebligatlar, ara kararlar, eksik belge talepleri ve süreler düzenli olarak izlenmelidir.

İlk görüşmede yalnız olayın kısa anlatımıyla yetinilmemelidir. Yabancı Mahkeme Kararlarının Tanınması ve Tenfizi yönünden karar veya sözleşmenin tam metni, ekleri, tebligat kayıtları, yapılan ödemeler, karşı tarafın açıklamaları ve önceki başvurular kronolojik olarak incelenmelidir. Yabancı kararın kesinleşmiş olması, türkiye’de kendiliğinden icra edilebileceği anlamına gelmez; tanıma veya tenfiz şartları ayrıca sağlanmalıdır. Bu nedenle dosyaya yeni belge eklenirken belgenin hangi iddiayı ispatladığı ve usulün hangi aşamasında sunulabileceği açıkça belirlenmelidir.

Geçici hukuki koruma talep edilecekse, yalnız hakkın varlığına ilişkin açıklama yeterli olmayabilir. Gecikme nedeniyle doğabilecek somut zarar, karşı tarafın mal veya hukuki durumunda beklenen değişiklik ve talep edilen tedbirin ölçülülüğü belgelerle gösterilmelidir. Talebin kapsamı, esas davada istenebilecek sonucu peşinen sağlayacak şekilde ölçüsüz kurulmamalıdır.

• Kararın tercümesini kesinleşme belgesiz sunmak
• Tanıma ile tenfizi aynı talep sanmak
• Yabancı yargılamadaki tebligatı belgelememek
• Mahkemeden davanın esasını yeniden incelemesini istemek
• Türkiye’deki malvarlığına karşı geçici koruma planlamamak

Bu hataların ortak sonucu, hukuken tartışılabilecek bir talebin usul engeline takılması veya delil değerinin zayıflamasıdır. Başvuru metninin uzun olması, yanlış tarafı, eksik talebi veya süresi geçmiş bir işlemi telafi etmez. Dosya, somut iddia–hukuki dayanak–delil–talep bağlantısı kurulacak şekilde hazırlanmalıdır.

Bu konuya ilişkin belgeler incelenmeden kesin kanaat kurulması doğru değildir. Talebin dayanağı, karşı tarafın muhtemel savunması ve yargısal denetimin sınırı belirlendiğinde gerçekçi bir yol haritası oluşturulabilir.

Yayımlanmış genel bilgi, dosyanın taraflarını, tarihlerini ve belgelerini içeren somut hukuki görüşün yerine geçmez. Bir hükmün güncel olması da tek başına uyuşmazlığa uygulanacağı anlamına gelmez; geçiş hükümleri, sözleşme tarihi, usul kazanımları ve önceki işlemler ayrıca incelenmelidir.