Yabancı Unsurlu Boşanma Davası: Hangi Mahkeme, Hangi Hukuk Uygulanır?

MÖHUK m. 40 uyarınca Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini, iç hukukun yer itibarıyla yetki kuralları tayin eder. Boşanma davalarında bu kural TMK m. 168'dir: Yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri ya da davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir.

Buna göre eşlerden biri Türkiye'de yerleşim yeri sahibiyse Türk mahkemesi yetkilidir. Eşlerin son ortak konutu Türkiye'de ise ve dava öncesinde altı ay birlikte orada oturulmuşsa yine Türk mahkemesi yetkilidir.

MÖHUK m. 41 ise Türkiye'de yerleşim yeri bulunmayan Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davaları için tamamlayıcı bir yetki kuralı getirir: Bu davalar, ilgilinin Türkiye'deki sakin olduğu yer, o da yoksa son yerleşim yeri, bu da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinde görülür.

Bu düzenleme sayesinde yurt dışında yaşayan ve Türkiye'de yerleşim yeri bulunmayan Türk vatandaşları da Türkiye'de boşanma davası açabilir.

Görevli mahkeme her hâlde aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu sıfatla asliye hukuk mahkemesi görev yapar.

Türk mahkemesi yetkili olsa bile, esasa uygulanacak hukuk ayrıca belirlenir. MÖHUK m. 14, boşanma ve ayrılık sebepleri ile hükümleri bakımından basamaklı bir bağlama kuralı öngörür:

1. Eşlerin müşterek millî hukuku uygulanır. Yani her iki eş aynı ülkenin vatandaşıysa o ülkenin hukuku uygulanır.
2. Taraflar ayrı vatandaşlıkta ise müşterek mutad mesken hukuku uygulanır. Mutad mesken, kişinin hayatının fiilen merkezileştiği yerdir.
3. Müşterek mutad mesken de yoksa Türk hukuku uygulanır.

Bu kuralın pratik sonuçları şunlardır:

• Her iki eş de Türk vatandaşıysa, nerede yaşarlarsa yaşasınlar Türk hukuku uygulanır.
• Eşlerden biri Türk, diğeri yabancı ise ve ikisi de Türkiye'de yaşıyorsa Türk hukuku uygulanır.
• Eşlerden biri Türk, diğeri Alman ise ve müşterek mutad meskenleri Almanya ise Alman hukuku uygulanabilir.
• Ortak vatandaşlık ve ortak mutad mesken yoksa Türk hukuku uygulanır.

Çifte vatandaşlık hâlinde MÖHUK'un genel kuralı gereği, ilgili kişi aynı zamanda Türk vatandaşı ise Türk vatandaşlığı esas alınır.

Yabancı hukukun uygulanması

Yabancı hukukun uygulanması gerektiğinde hâkim, bu hukuku kendiliğinden araştırmakla yükümlüdür. Taraflardan da yardım isteyebilir. Uygulamada Adalet Bakanlığı aracılığıyla ya da uzman görüşüyle yabancı hukukun içeriği tespit edilir.

Yabancı hukukun içeriği tüm araştırmalara rağmen tespit edilemezse Türk hukuku uygulanır.

Ayrıca MÖHUK'ta kamu düzeni istisnası öngörülmüştür. Yabancı hukukun belirli bir olaya uygulanan hükmü Türk kamu düzenine açıkça aykırı ise, o hüküm uygulanmaz ve gerektiğinde Türk hukuku uygulanır. Tek taraflı boşanma beyanı gibi eşitlik ilkesine aykırı düzenlemeler bu kapsamda değerlendirilebilir.

Boşanmanın tüm sonuçlarına aynı hukuk uygulanmaz. MÖHUK ayrı bağlama kuralları öngörür:

• Boşanma sebepleri ve hükümleri ile nafaka: MÖHUK m. 14 kapsamındaki hukuk uygulanır. Boşanmış eşler arasındaki nafaka talepleri, boşanmaya uygulanan hukuka tabidir.
• Evlilik malları (mal rejimi): MÖHUK m. 15 uyarınca eşler evlenme anındaki mutad mesken veya millî hukuklarından birini açıkça seçebilirler; seçim yapılmamışsa evlenme anındaki müşterek millî hukuk, o yoksa müşterek mutad mesken hukuku, bu da yoksa Türk hukuku uygulanır.
• Boşanmada velayet: MÖHUK m. 14 uyarınca boşanmada velayet ve velayete ilişkin sorunlar da boşanmaya uygulanan hukuka tabidir. Çocuğun korunmasına ilişkin milletlerarası sözleşmeler ile çocuğun mutad meskeni de ayrıca değerlendirilir.
• Geçici tedbirler: MÖHUK m. 14 uyarınca geçici tedbir taleplerine Türk hukuku uygulanır. Bu nedenle tedbir nafakası ve geçici velayet gibi talepler, esasa yabancı hukuk uygulansa dahi Türk hukukuna göre karara bağlanır.
• Kişilik ve ehliyet: İlgilinin millî hukuku esas alınır.

Bu ayrım nedeniyle bir dosyada boşanmaya bir ülkenin, mal rejimine başka bir ülkenin hukuku uygulanabilir.

Yabancı unsurlu boşanma davalarının en çok zaman kaybettiren aşaması tebligattır. Yurt dışına tebligat, Türkiye'nin taraf olduğu milletlerarası sözleşmeler ile 7201 sayılı Tebligat Kanunu ve ilgili yönetmelik hükümlerine göre yapılır.

Tebligat süreci genellikle Adalet Bakanlığı ve Dışişleri Bakanlığı aracılığıyla yürütülür ve aylarca sürebilir. Bu süreçte dikkat edilmesi gerekenler:

• davalının yurt dışı adresinin doğru ve güncel olarak bildirilmesi,
• dava dilekçesi ve eklerinin gerektiğinde yeminli tercüme ile birlikte sunulması,
• tercüme ve tebligat masraflarının süresinde yatırılması,
• adres bilinmiyorsa usulüne uygun adres araştırması yapılması ve koşulları varsa ilanen tebligat yoluna gidilmesi.

Usulsüz tebligat, kararın kesinleşmesini engeller ve daha sonra kararın yabancı ülkede tanınmasını da imkânsız kılabilir.

Eşlerin farklı ülkelerde ayrı ayrı boşanma davası açması sık karşılaşılan bir durumdur. Türk hukukunda, yabancı mahkemede dava açılmış olması Türk mahkemesinin yetkisini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Bu durumda ortaya çıkan riskler şunlardır:

• iki ülkede çelişkili kararlar verilmesi,
• yabancı kararın Türkiye'de tanınması ile Türk kararının kesinleşmesinin çakışması,
• nafaka ve velayet konusunda farklı hükümlerin doğması.

Önce kesinleşen ve usulüne uygun biçimde tanınan karar, sonraki yargılama bakımından kesin hüküm etkisi doğurabilir. Bu nedenle hangi ülkede dava açılacağı baştan stratejik olarak belirlenmelidir.

Yurt dışında verilmiş bir boşanma kararı, Türkiye'de kendiliğinden geçerli olmaz. Nüfus kaydına işlenmesi için kararın tanınması gerekir. Nafaka ve tazminat gibi icraya elverişli hükümler bakımından ise tenfiz gerekir.

Tanıma ve tenfiz için aranan başlıca koşullar şunlardır:

• karar yabancı bir mahkemeden verilmiş ve kesinleşmiş olmalı,
• Türkiye ile o ülke arasında karşılıklılık bulunmalı (tanımada bu koşul aranmaz),
• karar Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmamalı,
• davalıya savunma hakkı tanınmış olmalı,
• Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giren bir konu olmamalı.

Ayrıca Nüfus Hizmetleri Kanunu'nda öngörülen idari yol kapsamında, kanunun aradığı koşullar sağlandığında yabancı boşanma kararlarının nüfus müdürlüklerine yapılacak başvuruyla doğrudan tescili de mümkündür.

Yabancı unsurlu dosyalarda sunulması gereken belgeler şunlardır:

• pasaport ve kimlik belgeleri,
• yurt dışında yapılan evliliğe ilişkin evlenme belgesi ve tercümesi,
• yabancı belgeler için apostil şerhi ya da konsolosluk onayı,
• yeminli tercüman tarafından yapılmış tercümeler,
• ikamet ve adres belgeleri,
• yurt dışı gelir belgeleri, vergi ve sosyal güvenlik kayıtları,
• varsa yabancı mahkemede görülen davaya ilişkin belgeler.

Yabancı resmî belgelerin Türkiye'de kullanılabilmesi için apostil şerhi taşıması gerekir. Apostil sözleşmesine taraf olmayan ülkeler bakımından konsolosluk onayı aranır.

• Türk mahkemesinin yetkili olmasıyla Türk hukukunun uygulanacağını karıştırmak,
• yabancı hukukun uygulanması gerektiği hâlde bunu hiç ileri sürmemek,
• yurt dışı adresini eksik veya güncel olmayan biçimde bildirmek,
• tercüme ve tebligat masraflarını yatırmayarak dosyanın işlemsiz kalmasına yol açmak,
• yabancı belgeleri apostilsiz sunmak,
• aynı anda iki ülkede dava açarak çelişkili karar riski yaratmak,
• yurt dışında alınan boşanma kararının Türkiye'de kendiliğinden geçerli olduğunu sanmak,
• mal rejimine boşanmadan farklı bir hukukun uygulanabileceğini göz ardı etmek,
• nafaka hükmü bakımından tenfiz gerektiğini bilmemek.

Yabancı unsurlu boşanma davalarında en kritik karar, davanın hangi ülkede açılacağıdır. Bu seçim; uygulanacak hukuku, nafaka ve mal rejimi sonuçlarını, sürecin uzunluğunu ve kararın diğer ülkede tanınabilirliğini doğrudan etkiler.

Yanlış ülkede açılan bir dava yıllar kaybettirebilir; usulsüz tebligatla alınan bir karar ise yabancı ülkede hiçbir sonuç doğurmayabilir. Dosyanızın milletlerarası yetki, uygulanacak hukuk ve tanıma-tenfiz boyutlarıyla değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.