Uluslararası Sözleşmelerde Hukuk ve Yetki Seçimi: Süreler, Deliller ve Hukuki Yollar

Bu makale yabancılık unsurlu sözleşmede uygulanacak maddi hukukun, mahkemenin veya tahkim yerinin taraflarca belirlenmesini inceler. İnceleme yalnız uyuşmazlık çıktıktan sonraki dava sürecini değil; işlemin kurulması, bildirim veya başvuru aşaması, delillerin hazırlanması, geçici koruma ihtiyacı ve kararın uygulanması gibi bağlantılı meseleleri de kapsar. Süreç, ihracatçıları, ithalatçıları, yatırımcıları ve uluslararası hizmet sağlayıcılarını doğrudan ilgilendirir.

Bu alandaki temel risk şudur: “uyuşmazlıklarda uluslararası hukuk uygulanır” gibi belirsiz bir kayıt, uygulanacak hukuk veya yetkili merci konusunda geçerli ve icra edilebilir seçim oluşturmaz. Bu risk, yalnız davanın veya başvurunun reddedilmesi anlamına gelmez; kimi dosyalarda talebin başka bir hukuki yola dönüşmesine, delil gücünün zayıflamasına, teminat veya icra sorunlarına ve ilave yargılama giderlerine neden olabilir. İlk inceleme, iddia ile ulaşılmak istenen sonuç arasında hukuken kurulabilir bir bağ bulunup bulunmadığını da ortaya koymalıdır.

Hukuki dayanak belirlenirken yalnız ana kanuna bakılması yeterli değildir; özel düzenleme ile usul hükümleri birlikte okunmalıdır.

• 5718 sayılı Kanun’un sözleşmeden doğan borç ve milletlerarası yetki hükümleri
• 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu
• 6100 sayılı Kanun ve ilgili uluslararası sözleşmeler
• Seçilen yabancı hukukun emredici ve kamu düzeni sınırları

Bu alanın genel kanuni çerçevesinde 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun, 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu yer alır. Ancak maddelerin uygulanabilirliği olay ve işlem tarihine göre belirlenir. Yönetmelik, tebliğ, tarife, parasal sınır veya elektronik başvuru usulü gibi değişebilen düzenlemeler yayımdan ve somut başvurudan önce güncel resmî metinden yeniden kontrol edilmelidir.

• Hukuk seçiminin belirli bir devlet hukukunu açıkça göstermesi
• Yetki veya tahkim kaydının uyuşmazlık kapsamını ve merciini belirlemesi
• Taraf temsilcilerinin sözleşme ve tahkim yetkisinin bulunması
• Emredici kurallar ve doğrudan uygulanan hükümlerin gözetilmesi
• Kararın icra edileceği ülkede tanınabilirlik değerlendirmesi

Bu şartlardan birinin eksik olması, her dosyada aynı sonucu doğurmaz. Bazı eksiklikler tamamlanabilirken bazıları sürenin geçirilmesi, taraf sıfatının bulunmaması veya yanlış hukuki yolun seçilmesi nedeniyle esasa girilmesini engeller. Şartların olay tarihindeki mevzuata ve eldeki belgelere göre ayrı ayrı karşılanması gerekir.

Hukuk ve yetki maddesinin hazırlanması bir süreye bağlı değildir; fakat uyuşmazlık çıktıktan sonra tarafların anlaşması zorlaşır. Dava, tahkim ve bildirim süreleri seçilen hukuk ve forum kurallarına göre değişebilir.

Sürenin yalnız takvim üzerinde hesaplanması yeterli değildir. Usulsüz tebligat, elektronik sistem kaydı, öğrenme tarihi, idarî başvuru ve adli tatil etkisi uyuşmazlığın türüne göre ayrıca değerlendirilir.

Seçilen mahkeme veya tahkim kurumu yetkili olabilir; buna rağmen taşınmaz, tüketici, iş ve münhasır yetkili alanlarda taraf seçimi sınırlanabilir. Türk mahkemesi önündeki yetki itirazı ilk usul aşamasında ileri sürülmelidir.

Görev kamu düzenine ilişkin olabildiğinden tarafların anlaşmasıyla değiştirilemeyebilir. Yetki bakımından ise kesin yetki, genel yetki, sözleşmedeki yetki kaydı ve özel kanun hükümleri birlikte incelenir. Yanlış mercie başvurunun süreyi koruyup korumadığı ayrıca araştırılmalıdır. Bazı dosyalarda aktarım veya görevsizlik sonrası devam mümkün olsa bile, özel ve kısa süreli başvurularda bunun güvenli bir yöntem olduğu varsayılmamalıdır.

Delillerin hukuka uygun elde edilmesi, kaynağının belirlenebilmesi ve olay tarihiyle ilişkilendirilebilmesi gerekir. Özellikle şu belgeler önem taşır:

• Ana sözleşme ve genel işlem şartları
• Temsil ve imza yetkisi belgeleri
• Tarafların işyeri ve varlık bilgileri
• Teslim ve ödeme ülkeleri
• Seçilen kurumun model klozu
• Yabancı kararların icra edileceği ülke bilgileri

Delil listesi kapalı değildir. Tanık, bilirkişi, keşif, kurum kayıtları, ticari defterler veya elektronik veriler uyuşmazlığın niteliğine göre kullanılabilir. Hukuka aykırı elde edilen kayıtların dosyaya sunulması ayrı bir sorumluluk doğurabileceği gibi delilin değerlendirme dışı bırakılmasına da yol açabilir. İspat yükü, hangi tarafın hangi hukuki vakıadan kendi lehine sonuç çıkardığı esas alınarak belirlenir.

Mahkemeler yetki veya tahkim şartını açık, belirli ve tarafların gerçek iradesini yansıtan biçimde arar. Bir faturanın arkasındaki tek taraflı şart, sözleşmeye dahil edildiği ispatlanmadıkça bağlayıcı olmayabilir. Mahkeme ve hakem heyetleri öncelikle geçerli bir hukuk veya tahkim seçimi bulunup bulunmadığını, tarafların yetkisini ve sözleşmenin uluslararası niteliğini inceler. Tanıma ve tenfizde esasa yeniden girilmez; fakat savunma hakkı, kamu düzeni ve kararın kesinliği gibi şartlar denetlenir. Yüksek mahkeme veya bölge mahkemesi kararları, olayın tarihi, uygulanan hüküm ve kararın verildiği uyuşmazlıkla bağlantısı görülmeden emsal olarak kullanılmamalıdır. Bu makalede doğrulanmamış esas ve karar numarasına yer verilmemiştir; somut dosyada resmî karar veri tabanından güncel içtihat taraması ayrıca yapılmalıdır.

Asimetrik yetki şartları, yaptırım uygulanan ülkeler ve doğrudan uygulanan kurallar güncel tartışma alanlarıdır. En tanınmış hukuk veya merkez yerine işlem ve icra planına uygun seçim yapılmalıdır. Tahkimin taraf iradesine dayanması ile kamu düzeni ve doğrudan uygulanan kuralların sınırı; çok taraflı sözleşmelerde tahkim şartının kimleri bağladığı güncel tartışmalardır. Ticari hız, usul güvencelerinden vazgeçilmesi anlamına gelmez. Öğretideki görüşler, bağlayıcı bir kanun hükmü veya mahkeme kararı gibi sunulamaz. Buna rağmen kavramların sınırının belirlenmesi, farklı çözüm ihtimallerinin görülmesi ve mevzuatın amacına uygun yorum yapılması bakımından önemlidir. Kaynağı ve güncelliği doğrulanmayan isim veya eser atfı kullanılmamalıdır.

Dosyanın sağlıklı yürütülmesi için işlem sırasının baştan kurulması gerekir. Uygulamada izlenecek temel çalışma planı şöyledir:

1. Taraf, varlık ve ifa ülkelerini haritalamak
2. Maddi hukuk ile usul/yargı yerini ayrı seçmek
3. Tahkim mi mahkeme mi tercih edildiğini açık yazmak
4. Yetki şartının münhasır olup olmadığını belirtmek
5. Geçici koruma ve tebligat mekanizması kurmak
6. Kararın muhtemel icra ülkelerinde tenfiz riskini incelemek

Her adımda önceki işlemin sonucu dosyaya alınmalıdır. Sözlü bilgiyle yetinmek, ret gerekçesini veya karşı tarafın savunmasını yanlış anlamaya neden olabilir.

İlk görüşmede yalnız olayın kısa anlatımıyla yetinilmemelidir. Uluslararası Sözleşmelerde Hukuk ve Yetki Seçimi yönünden karar veya sözleşmenin tam metni, ekleri, tebligat kayıtları, yapılan ödemeler, karşı tarafın açıklamaları ve önceki başvurular kronolojik olarak incelenmelidir. “uyuşmazlıklarda uluslararası hukuk uygulanır” gibi belirsiz bir kayıt, uygulanacak hukuk veya yetkili merci konusunda geçerli ve icra edilebilir seçim oluşturmaz. Bu nedenle dosyaya yeni belge eklenirken belgenin hangi iddiayı ispatladığı ve usulün hangi aşamasında sunulabileceği açıkça belirlenmelidir.

Geçici hukuki koruma talep edilecekse, yalnız hakkın varlığına ilişkin açıklama yeterli olmayabilir. Gecikme nedeniyle doğabilecek somut zarar, karşı tarafın mal veya hukuki durumunda beklenen değişiklik ve talep edilen tedbirin ölçülülüğü belgelerle gösterilmelidir. Talebin kapsamı, esas davada istenebilecek sonucu peşinen sağlayacak şekilde ölçüsüz kurulmamalıdır.

• Hukuk seçimi ile mahkeme yetkisini aynı kavram sanmak
• Belirsiz “uluslararası hukuk” ifadesi kullanmak
• Model tahkim klozunu değiştirerek işlemez hâle getirmek
• Karşı tarafın imza ve tahkim yetkisini kontrol etmemek
• Kararın icra edileceği ülkeyi hesaba katmamak

Bu hataların ortak sonucu, hukuken tartışılabilecek bir talebin usul engeline takılması veya delil değerinin zayıflamasıdır. Başvuru metninin uzun olması, yanlış tarafı, eksik talebi veya süresi geçmiş bir işlemi telafi etmez. Dosya, somut iddia–hukuki dayanak–delil–talep bağlantısı kurulacak şekilde hazırlanmalıdır.

Bu uyuşmazlıkta maddi hakkın varlığı kadar, talebin doğru taraf ve doğru merci önünde ileri sürülmesi önemlidir. Özellikle taraf, varlık ve ifa ülkelerini haritalamak ve kararın muhtemel icra ülkelerinde tenfiz riskini incelemek dosyanın başlangıç aşamasında tamamlanmalıdır.

Yayımlanmış genel bilgi, dosyanın taraflarını, tarihlerini ve belgelerini içeren somut hukuki görüşün yerine geçmez. Bir hükmün güncel olması da tek başına uyuşmazlığa uygulanacağı anlamına gelmez; geçiş hükümleri, sözleşme tarihi, usul kazanımları ve önceki işlemler ayrıca incelenmelidir.