Uluslararası Ticari Uyuşmazlıklarda Yurt Dışı Tebligat Nasıl Yapılır?

Bir devlet, kendi ülkesi sınırları içinde başka bir devletin resmî işlemini (dava dilekçesinin doğrudan postayla veya özel kurye ile gönderilmesi gibi) tek taraflı olarak yürütemez; bu, egemenlik ilkesine aykırı düşebilir. Bu nedenle devletler, birbirlerinin adli belgelerinin karşılıklı ve düzenli biçimde iletilmesini sağlamak üzere ikili veya çok taraflı anlaşmalar yapmıştır. Türkiye'nin taraf olduğu en kapsamlı çok taraflı düzenleme, Hukuki ve Ticari Konularda Adli ve Adli Olmayan Belgelerin Yabancı Memleketlerde Tebliğine Dair Lahey Sözleşmesidir (1965 tarihli Lahey Tebligat Sözleşmesi).

7201 sayılı Tebligat Kanunu'nun yabancı memleketlerde tebligata ilişkin hükümleri uyarınca, yurt dışına tebligat kural olarak Türkiye'deki mahkeme veya icra dairesinden, Adalet Bakanlığı aracılığıyla ilgili yabancı ülkenin belirlediği merkezi makama gönderilir. Merkezi makam, belgeyi kendi ülkesinin usul hukukuna göre muhataba tebliğ eder ve tebliğ edildiğine dair bir belgeyi (tebliğ şerhi) geri gönderir. Bu yöntem, en güvenilir ancak genellikle en yavaş işleyen yoldur; süreç, ülkeye göre birkaç aydan bir yılı aşan sürelere kadar uzayabilir.

Lahey Sözleşmesi, merkezi makam yolunun yanında, taraf devletlerin itiraz etmediği bazı alternatif yöntemlere de izin verir:

• doğrudan postayla tebligat: Bazı ülkeler, adli belgelerin doğrudan posta yoluyla gönderilmesine itiraz etmemiştir; bu ülkelerde daha hızlı bir tebligat mümkün olabilir,
• diplomatik veya konsolosluk kanalıyla tebligat: Belirli hâllerde büyükelçilik veya konsolosluklar aracılığıyla tebligat yapılabilir,
• doğrudan muhatabın kabulüyle tebligat: Muhatap, belgeyi gönüllü olarak kabul ederse, usule ilişkin bazı eksiklikler bu kabulle giderilmiş sayılabilir.

Hangi yöntemin kullanılabileceği, tebligat yapılacak ülkenin Lahey Sözleşmesi'ne koyduğu çekincelere göre değişir; bu nedenle somut ülke için sözleşmenin uygulanma şeklinin önceden kontrol edilmesi gerekir.

Lahey Sözleşmesi çerçevesinde, tebliğ edilecek belgenin muhatabın anlayabileceği bir dile (genellikle tebligat yapılacak ülkenin resmî diline) çevrilmiş olması beklenir. Tercüme eksikliği, muhatabın belgeyi anlamadığı gerekçesiyle tebligata itiraz etmesine ve tebligatın geçersizliğinin ileri sürülmesine yol açabilir. Bu nedenle dava veya tahkim dilekçesinin, ekleriyle birlikte usulüne uygun ve onaylı tercümesinin hazırlanması önemlidir.

Yabancı bir şirketin Türkiye'de şubesi, irtibat bürosu veya yetkilendirilmiş bir temsilcisi bulunuyorsa, uyuşmazlık bu birimin faaliyet alanıyla ilgiliyse tebligatın doğrudan bu birime yapılıp yapılamayacağı ayrıca değerlendirilir. Sözleşmede yabancı tarafın Türkiye'de bir tebligat adresi göstermesi kararlaştırılmışsa, bu adrese yapılan tebligat, yurt dışına tebligatın uzun süren usulünü büyük ölçüde by-pass eder ve sürecin hızlanmasını sağlar. Bu nedenle uluslararası sözleşmelerde Türkiye'de bir tebligat adresi belirlenmesi, uygulamada sıkça karşılaşılan ve tavsiye edilen bir önlemdir.

Yurt dışına tebligat yapılan hâllerde, muhataba tanınan cevap veya itiraz süreleri, iç hukuktaki tebligata kıyasla daha uzun tutulabilir; bu, tebligatın fiilen alınmasının uzun sürebileceği gerçeğini yansıtır. Mahkemeler ve hakem kurulları, yurt dışındaki tarafın savunma hazırlamak için makul bir süreye sahip olup olmadığını değerlendirirken, tebligatın fiilen ulaştığı tarihi ve tarafın coğrafi ile idari koşullarını dikkate alır.

Muhatabın yurt dışındaki güncel adresi tespit edilemiyorsa, ilan yoluyla tebligat gibi istisnai yöntemlere başvurulması gündeme gelebilir; ancak bu yöntemlerin kullanılabilmesi için önce adresin tespiti yönünde makul ve ciddi bir araştırma yapıldığının ortaya konması gerekir. Aksi hâlde ilanen tebligat yoluna gidilmiş olması, sonradan savunma hakkının ihlali gerekçesiyle ciddi biçimde tartışılabilir.

Yurt dışındaki tarafa usulüne aykırı yapılan bir tebligat, ciddi sonuçlar doğurabilir:

• dava veya tahkim yargılamasının, gıyapta (tebligat yapılmamış tarafın haberi olmadan) yürütülmesi hâlinde, verilen kararın savunma hakkının ihlali gerekçesiyle sonradan iptali veya tenfizinin reddi riski doğar,
• yabancı mahkeme kararlarının veya hakem kararlarının Türkiye'de tanınması ve tenfizi aşamasında, karşı tarafın "usulüne uygun tebligat yapılmadığı ve savunma hakkımın kullandırılmadığı" itirazı, hem New York Sözleşmesi'nde hem de MÖHUK'un yabancı mahkeme kararlarına ilişkin hükümlerinde açıkça öngörülen bir ret sebebidir.

Bu nedenle tebligatın usule uygunluğu, yalnız yerel yargılamanın hızını değil, kararın nihai olarak icra edilebilirliğini de doğrudan etkiler.

Tahkim yargılamasında tebligat, devlet mahkemesindeki resmî usule kıyasla daha esnektir; kurum kuralları çoğunlukla belirli bir adrese yapılan gönderiyi (kayıtlı posta, kurye, bazı hâllerde elektronik yolla gönderim) yeterli sayar. Ancak bu esneklik, tarafın gerçekten haberdar edilmesi ve savunma hazırlamak için makul süre tanınması ilkesini ortadan kaldırmaz; hakem kurulu, tebligatın fiilen ulaştığından ve makul bir sürenin tanındığından emin olmalıdır. Aksi hâlde, verilecek kararın iptali veya tenfizinin reddi gündeme gelebilir.

Türk hukukunda elektronik tebligat sistemi geliştirilmiş olsa da, yurt dışındaki bir muhataba doğrudan elektronik yolla tebligat yapılması, muhatabın bulunduğu ülkenin bu yöntemi kabul edip etmediğine bağlıdır. Bazı ülkeler elektronik tebligatı kabul ederken, bazıları yalnız merkezi makam yoluyla yapılan resmî tebligatı geçerli sayar. Bu nedenle elektronik yolla yapılan bir bildirimin, resmî tebligat yerine geçtiği varsayılmamalıdır.

• Sözleşmede tarafların tebligat adresini ve dilini önceden açıkça belirlemesi, ileride ortaya çıkabilecek tebligat sorunlarını azaltır,
• yurt dışına tebligat sürecinin uzun sürebileceği öngörülerek dava veya tahkim takviminin buna göre planlanması,
• tercümelerin usulüne uygun ve onaylı biçimde hazırlanması,
• tebliğ şerhinin dosyaya eksiksiz intikal ettirilmesi ve saklanması,
• alternatif tebligat yöntemlerinin (doğrudan posta gibi) somut ülke için geçerli olup olmadığının önceden kontrol edilmesi.

• Yurt dışına tebligatın iç hukuktaki kadar hızlı sonuçlanacağını varsaymak,
• tercüme yükümlülüğünü göz ardı ederek belgeyi yalnız Türkçe göndermek,
• tebliğ şerhi dosyaya girmeden yargılamaya devam edilebileceğini düşünmek,
• elektronik bildirimi her ülkede resmî tebligat yerine geçer saymak,
• sözleşmede tebligat adresi belirlenmemişse muhatabın son bilinen adresinin her zaman yeterli olacağını varsaymak,
• tahkimde tebligatın esnek olmasını, savunma hakkının hiç denetlenmeyeceği anlamına geldiğini düşünmek.

Yurt dışı tebligat, uluslararası ticari uyuşmazlıklarda genellikle göz ardı edilen fakat kararın nihai geçerliliğini doğrudan etkileyen bir usul aşamasıdır. Sözleşme hazırlığı aşamasında tebligat adresinin ve dilinin netleştirilmesi, yargılama sürecinde tercüme ve tebliğ şerhi gibi belgelerin eksiksiz tutulması, ileride tenfiz veya tanıma aşamasında karşılaşılabilecek itirazların önüne geçer. Somut uyuşmazlıkta yurt dışı tebligat sürecinin yönetimi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.