Yabancı Hakem Kararlarının Tenfizi: New York Sözleşmesi Uygulaması Nasıl İşler?

Bir hakem kararının "yabancı" sayılması, kararın verildiği yerin veya tahkim yargılamasına uygulanan usul hukukunun Türkiye dışında olmasına bağlıdır. Tahkim yeri yabancı bir ülke olarak kararlaştırılmışsa, karar fiilen o ülkede imzalanmış olsa da olmasa da kural olarak yabancı hakem kararı sayılır. Tahkim yerinin Türkiye olduğu, ancak taraflardan birinin veya uyuşmazlığın yabancılık unsuru taşıdığı hâller ise ayrı bir rejime, 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu'na (MTK) tabidir ve bu kararlara karşı yol tenfiz değil, MTK'daki iptal davasıdır.

Bu ayrımın önemi büyüktür: tenfiz davasında mahkeme kararın esasını incelemez, yalnız tenfiz şartlarını denetler; MTK kapsamındaki iptal davasında ise kararın verildiği ülke bizzat Türkiye olduğundan denetim biçimi ve süresi farklıdır.

MÖHUK'un hakem kararlarına ilişkin hükümleri uyarınca tenfiz talebinde bulunan taraf, öncelikle şu belgeleri sunmalıdır:

• aslı veya usulüne uygun onaylı örneği ibraz edilmiş hakem kararı,
• tahkim anlaşmasının aslı veya onaylı örneği,
• belgelerin onaylı Türkçe çevirisi.

Karşı taraf ise tenfize karşı, New York Sözleşmesi'nde ve MÖHUK'ta sayılan sınırlı sebeplerden birine dayanarak itiraz edebilir. Bu sebepler kapalı bir listedir; mahkeme kendiliğinden yeni bir ret sebebi icat edemez.

Karşı tarafın ileri sürebileceği ret sebepleri

• tahkim anlaşmasının taraflardan biri bakımından ehliyetsizlik veya tahkim anlaşmasının tabi olduğu hukuka göre geçersiz olması,
• hakem seçiminde veya tahkim usulünde kendisine usulüne uygun bildirim yapılmaması ya da savunma hakkının başka bir şekilde kullandırılmaması,
• kararın tahkim anlaşmasının kapsamı dışına çıkması,
• hakem kurulunun oluşumunun veya tahkim usulünün tarafların anlaşmasına ya da anlaşma yoksa tahkim yeri hukukuna aykırı olması,
• kararın verildiği veya tahkim usulünün tabi olduğu ülkede kararın henüz bağlayıcı hâle gelmemiş, iptal edilmiş veya durdurulmuş olması.

Mahkemenin kendiliğinden gözettiği sebepler

• uyuşmazlığın Türk hukukuna göre tahkime elverişli olmaması,
• tenfizin açıkça Türk kamu düzenine aykırı düşmesi.

Kamu düzeni istisnası dar yorumlanır; yalnız yabancı hukukun Türk hukukundan farklı olması veya kararın maddi hukuk bakımından hatalı görülmesi kamu düzenine aykırılık oluşturmaz. Denetim, esasa girmeden yalnız sonucun Türk hukuk düzeninin temel değerleriyle bağdaşıp bağdaşmadığına yöneliktir.

Yabancı mahkeme kararlarının tenfizinde aranan "kesinleşmiş olma" şartı, hakem kararları bakımından aynı ağırlıkta uygulanmaz. Hakem kararının kendi hukuk düzeninde bağlayıcı hâle gelmiş olması yeterli görülür; kararın kesinleşmesi için gerekli tüm iç hukuk yollarının tüketilmiş olması şart koşulmaz. Bununla birlikte kararın verildiği veya tabi olduğu ülkede iptal davası açılmışsa ya da icrası durdurulmuşsa, Türk mahkemesi tenfiz talebini reddedebileceği gibi, yabancı mahkemenin kararını beklemek üzere tenfiz kararını erteleyebilir.

Yabancı hakem kararlarının tenfizinde görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir; uyuşmazlığın ticari nitelikte olmadığı istisnai hâllerde asliye hukuk mahkemesi görevli olabilir. Yetki bakımından kural olarak karşı tarafın (borçlunun) Türkiye'deki yerleşim yeri, yerleşim yeri yoksa mutad meskeni veya işlerinin merkezi esas alınır; bunlardan hiçbiri Türkiye'de bulunmuyorsa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinde dava açılabilir.

Tenfiz davası, iki taraflı bir yargılamadır; karşı tarafa dava dilekçesi ve ekleri usulüne uygun tebliğ edilmeli, savunma için süre tanınmalıdır. Yabancı taraf bakımından yurt dışı tebligat süreleri davanın toplam süresini önemli ölçüde uzatabilir.

Tenfiz talebi için New York Sözleşmesi özel bir süre öngörmez. Bununla birlikte tenfize konu edilen alacağın kendisi, kaynaklandığı hukuki ilişkiye göre zamanaşımına tabi olabilir; tenfiz kararı alınmış olması, arkasındaki asıl alacağın zamanaşımını kendiliğinden durdurmaz veya kesmez. Bu nedenle hakem kararı lehine sonuçlanan tarafın, kararın kesinleşmesini beklerken zamanaşımını kesecek işlemleri (icra takibi, dava, ihtarname gibi) ihmal etmemesi önemlidir.

Tenfiz kararı kesinleştikten sonra, yabancı hakem kararı Türk mahkemesi kararı gibi icra edilebilir hâle gelir. Alacaklı, tenfiz ilamını icra dairesine sunarak ilamlı icra takibi başlatabilir. Borçlunun bu aşamada ileri sürebileceği itirazlar sınırlıdır; tenfiz sırasında incelenmiş ve karara bağlanmış hususlar yeniden tartışma konusu yapılamaz.

Borçlu, kararın verildiği ülkede süresi içinde iptal davası açmışsa, Türk mahkemesinden tenfiz yargılamasının bu davanın sonucuna kadar ertelenmesini isteyebilir. Mahkeme, ertelemeye karar verirse alacaklıdan teminat gösterilmesini isteyebilir. Bu düzenleme, tarafların menfaatlerini dengelemeyi amaçlar: alacaklının haklı bir kararın icrasında gecikmemesi ile borçlunun yabancı ülkedeki denetim yolunu tüketebilmesi arasında denge kurulur.

Tenfiz talebinde bulunan taraf, tahkim anlaşmasının ve hakem kararının varlığını, içeriğini ve usulüne uygun tebliğini ispatla yükümlüdür. Başlıca deliller şunlardır:

• hakem kararının aslı veya tahkim kurumunca onaylı örneği,
• tahkim anlaşmasını içeren sözleşme veya ayrı tahkim sözleşmesi,
• tahkim yargılaması sırasındaki tebligat ve bildirim yazışmaları,
• kararın bağlayıcı hâle geldiğini gösteren belgeler,
• tahkim kurumunun yargılama dosyası özeti.

Ret sebeplerine dayanan taraf da kendi iddiasını (savunma hakkının ihlali, yetkisizlik, kamu düzenine aykırılık gibi) somut belgelerle ortaya koymalıdır. Mahkeme, kamu düzeni ve tahkime elverişlilik dışındaki sebepleri kendiliğinden araştırmaz; bu sebeplerin ileri sürülmesi ve ispatı karşı tarafa aittir.

• Tahkim yerinin yabancı mı Türkiye mi olduğunu karıştırıp yanlış hukuki yola (tenfiz yerine iptal davası veya tersi) başvurmak,
• hakem kararının onaylı çevirisini eksiksiz sunmamak,
• kamu düzeni istisnasını, kararın maddi hukuk bakımından yanlış olduğunu ileri sürmek için genişletmeye çalışmak,
• tenfiz sürecinin uzayabileceğini göz ardı ederek asıl alacağın zamanaşımını kesecek işlemleri ihmal etmek,
• karşı tarafa yurt dışı tebligatın alacağı süreyi hesaba katmadan zamanlama yapmak,
• tahkim anlaşmasının şekil şartlarındaki (yazılılık gibi) eksiklikleri sonradan telafi edilebilir sanmak.

Yabancı hakem kararının tenfizi, kararın kendisi kadar tahkim anlaşmasının ve tahkim sürecinin usule uygunluğunu da gündeme getiren teknik bir yargılamadır. Sözleşme aşamasında tahkim şartının açık ve yazılı biçimde kaleme alınması, tahkim yerinin doğru seçilmesi ve yargılama boyunca tebligat ile savunma hakkına ilişkin usul kurallarına titizlikle uyulması, sonradan tenfiz aşamasında karşılaşılabilecek itirazların önüne geçer. Somut hakem kararının tenfize elverişliliği ve olası ret sebepleri için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.