İfa İmkânsızlığı Nedir? Borcun Sona Ermesi ve Sonuçları

TBK m. 136 uyarınca borcun ifası, borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsız hâle gelirse borç sona erer. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde imkânsızlık nedeniyle borcundan kurtulan borçlu, karşı taraftan almış olduğu edimi sebepsiz zenginleşme hükümleri uyarınca geri vermekle yükümlüdür; henüz kendisi ifada bulunmamışsa karşı edimi de isteyemez.

Bu düzenleme, "kusursuz imkânsızlık borcu sona erdirir" ilkesinin yasal ifadesidir. Burada belirleyici olan, imkânsızlığın borçlunun kusuruna dayanmamasıdır.

Objektif İmkânsızlık – Sübjektif İmkânsızlık

Objektif imkânsızlıkta edim, hiç kimse tarafından yerine getirilemez hâle gelmiştir (örneğin borcun konusu olan özgün eserin yanması). Sübjektif imkânsızlıkta ise yalnızca borçlu için ifa imkânsız hâle gelmiştir; başka biri tarafından yerine getirilmesi mümkündür. Sübjektif imkânsızlık, kural olarak borcu sona erdirmez; borçlunun bu imkânsızlıktan sorumlu olup olmadığı ayrıca değerlendirilir.

Tam İmkânsızlık – Kısmi İmkânsızlık

TBK m. 137 kısmi imkânsızlığı düzenler. Borcun yalnızca bir kısmı imkânsızlaşmışsa borçlu, imkânsızlaşan kısımdan kurtulur; geriye kalan kısmı ifa etmekle yükümlü kalır. Ancak sözleşmenin bölünemeyen bir bütün olduğu ve tarafların, borcun yalnızca kısmen ifasını kabul etmeyecekleri anlaşılıyorsa, borcun tamamı sona erebilir; bu takdirde karşı taraf da tam edimden kurtulur.

Geçici İmkânsızlık

İfanın belirli bir süre için imkânsız hâle gelmesi, sürekli imkânsızlıktan farklıdır. Geçici imkânsızlık, kural olarak borcu sona erdirmez; imkânsızlığın ortadan kalkmasından sonra ifa yükümlülüğü devam eder. Ancak geçici imkânsızlığın uzun sürmesi ve alacaklının artık ifada menfaatinin kalmaması hâlinde, somut olayın koşullarına göre sürekli imkânsızlık gibi değerlendirilebilir.

Borçlunun kusuru bulunmaksızın gerçekleşen ve öngörülemeyen, önlenemeyen olaylar (mücbir sebep), edimin konusunun yok olması, kanuni bir yasaklama veya idari bir engel gibi durumlar, borçlunun sorumlu olmadığı imkânsızlık hâllerine örnek gösterilebilir. Bu hâllerde borç, TBK m. 136 uyarınca kendiliğinden sona erer.

Borçlunun kusuruyla (kasıt, ihmal, dikkatsizlik) ortaya çıkan imkânsızlıkta borç yine sona erer; ancak bu defa borçlu, alacaklının bu imkânsızlık nedeniyle uğradığı zararı tazmin etmekle yükümlü olur. Bu durumda uyuşmazlık, artık ifa imkânsızlığı hükümleri ile birlikte sözleşmeye aykırılıktan doğan tazminat sorumluluğu çerçevesinde değerlendirilir.

Kusursuz imkânsızlık hâlinde karşı taraf da kendi edimini ifadan kurtulur; henüz ifa etmemişse artık ifa etmek zorunda değildir. Karşı taraf edimini önceden ifa etmişse, bu edimin TBK m. 136 uyarınca sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iadesi gerekir. Bu iade yükümlülüğü, sebepsiz zenginleşmenin genel şartlarına (iade konusu edimin varlığı, zenginleşenin elde ettiği yarar, dürüstlük kuralı) tabidir.

İfa imkânsızlığında borcun ifası kesin olarak mümkün değildir. Buna karşılık, ifa mümkün olmakla birlikte önceden öngörülemeyen olağanüstü bir durum nedeniyle borçlu için aşırı derecede güçleşmişse bu durum imkânsızlık değil, aşırı ifa güçlüğü kapsamında değerlendirilir ve sözleşmenin uyarlanması veya sona erdirilmesi talep edilebilir. Bu iki kurum, hem şartları hem de sonuçları bakımından farklılık gösterir; imkânsızlıkta borç doğrudan sona ererken, aşırı ifa güçlüğünde önce uyarlama yolu denenir.

TBK m. 27 uyarınca konusu başlangıçtan itibaren imkânsız olan sözleşmeler kesin hükümsüzdür; bu, başlangıçtaki (asli) imkânsızlık olarak adlandırılır ve sözleşmenin hiç kurulmamış sayılması sonucunu doğurur. Buna karşılık TBK m. 136’daki imkânsızlık, geçerli olarak kurulmuş bir sözleşmenin sonradan ifa edilememesini düzenler ve sözleşme geçerli olarak kurulmuş olduğu için borcun sona ermesi söz konusudur. Bu iki hâlin birbirine karıştırılmaması gerekir.

Taraflar, sözleşme serbestisi çerçevesinde imkânsızlık riskinin kimin üzerinde kalacağını önceden kararlaştırabilir. Örneğin bir tarafın belirli olaylardan (mücbir sebep, salgın, doğal afet) etkilenmesi hâlinde ifa yükümlülüğünün nasıl etkileneceği sözleşmede ayrıca düzenlenebilir. Bu tür hükümler, kanuni imkânsızlık rejiminin önüne geçebilir; ancak emredici hükümlere ve dürüstlük kuralına aykırı olamaz.

İfa imkânsızlığına dayalı uyuşmazlıklarda görev, sözleşmenin niteliğine göre belirlenir. Ticari nitelikli uyuşmazlıklarda asliye ticaret mahkemesi, tüketici işlemlerinde tüketici mahkemesi, diğer hâllerde asliye hukuk mahkemesi görevli olabilir. Yetki bakımından HMK m. 6 ve m. 10 hükümleri uygulanır.

İmkânsızlık nedeniyle doğan iade (sebepsiz zenginleşme) talepleri ve varsa tazminat talepleri, kendi özel zamanaşımı sürelerine tabidir. Sebepsiz zenginleşmeye dayalı talepler için TBK’daki özel zamanaşımı süreleri, tazminat talepleri için ise sözleşmeye aykırılığa ilişkin genel zamanaşımı süreleri (TBK m. 146) esas alınır.

İmkânsızlığı ileri süren taraf, imkânsızlığın gerçekleştiğini ve kendi kusurundan kaynaklanmadığını ispatlamalıdır. Başlıca deliller:

• imkânsızlığa yol açan olayı gösteren belgeler (resmi kayıtlar, idari işlemler, bilirkişi raporları),
• sözleşme ve ekleri,
• tarafların yazışmaları,
• ifa edilmiş edimlerin kapsamını gösteren belgeler (iade taleplerinde),
• bilirkişi incelemesi (özellikle kısmi imkânsızlık ve zarar hesaplarında).

• İfa güçlüğünü imkânsızlıkla karıştırıp doğrudan borcun sona erdiğini varsaymak.
• Kısmi imkânsızlıkta sözleşmenin bölünüp bölünemeyeceğini incelemeden borcun tamamen sona erdiğini iddia etmek.
• Borçlunun kusurlu olduğu imkânsızlık hâllerinde yalnızca borcun sona ermesiyle yetinip tazminat talebini gözden kaçırmak.
• Önceden ifa edilen edimin iadesi için sebepsiz zenginleşme hükümlerine başvurulması gerektiğini unutmak.
• Geçici imkânsızlığı sürekli imkânsızlık gibi değerlendirip borcun kalıcı olarak sona erdiğini düşünmek.

İfa imkânsızlığı, borç ilişkisini sona erdiren istisnai fakat önemli sonuçlar doğuran bir kurumdur. İmkânsızlığın türünün (tam-kısmi, objektif-sübjektif, geçici-sürekli) ve borçlunun kusurunun doğru tespiti, hem borcun akıbetini hem de tarafların birbirinden talep edebileceği tutarları belirler.

Bir sözleşme ilişkisinde ifanın imkânsız hâle geldiği iddia edilen durumlarda hakların ve yükümlülüklerin değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.