Alacaklının Temerrüdü Nedir? Borçlunun Hakları ve Tevdi

TBK m. 106 uyarınca alacaklı, borçlu tarafından usulüne uygun olarak yapılan ifa önerisini haklı bir sebep olmaksızın kabul etmezse veya borcun ifasını kendisine düşen hazırlık işlemlerini yapmayarak güçleştirir ya da imkânsız kılarsa temerrüde düşer. Bu kurum, borçlunun edimini yerine getirmeye hazır ve istekli olmasına rağmen alacaklının işbirliği yapmaması nedeniyle borcun ifa edilememesi durumunu düzenler.

1. Usulüne Uygun İfa Önerisi

Borçlu, borcunu sözleşmeye uygun şekilde, doğru zamanda, doğru yerde ve gereken miktarda ifaya hazır olduğunu alacaklıya bildirmiş veya fiilen sunmuş olmalıdır. Borcun niteliğine göre bazı hâllerde borçlunun edimi fiilen hazır etmesi (örneğin malın teslime hazır bulundurulması), bazı hâllerde ise yalnızca ifa önerisinde bulunması yeterli olabilir.

2. Alacaklının İfayı Kabulden Kaçınması veya Güçleştirmesi

Alacaklının, hazırlık işlemlerini yapmaması (örneğin teslim alınacak yerin gösterilmemesi, gerekli belgenin verilmemesi), edimi kabul etmemesi veya borçlunun ifasını fiilen engellemesi gerekir.

3. Haklı Bir Sebep Bulunmaması

Alacaklının ifayı reddetmesi, örneğin edimin ayıplı olması veya sözleşmeye aykırı sunulması gibi haklı bir nedene dayanıyorsa alacaklı temerrüde düşmez. Haklı sebebin var olup olmadığı, somut olayın koşullarına göre değerlendirilir.

TBK m. 107 uyarınca alacaklının temerrüde düşmesi borçlu için önemli haklar doğurur:

Tevdi (Mahkemeye veya Uygun Yere Bırakma)

Borcun konusu para, kıymetli evrak veya taşınır ise borçlu, borcunu tevdi mahalline (örneğin icra dairesi veya uygun bir kuruma) bırakarak borcundan kurtulabilir. Tevdi, borcun ifası yerine geçen bir kurumdur; geçerli bir tevdi ile borç sona erer ve borçlu üzerindeki yük kalkar.

Riskin Alacaklıya Geçmesi

Alacaklının temerrüdü sırasında borcun konusu olan şeyde meydana gelen hasar, kural olarak alacaklıya geçer. Borçlu, ancak kasıt veya ağır kusurundan sorumlu tutulabilir; hafif kusur nedeniyle sorumluluğu önemli ölçüde azalır.

Saklama ve Bakım Giderlerinin Alacaklıya Ait Olması

Borçlunun, edimi alacaklının temerrüdü nedeniyle elinde tutmak zorunda kalması hâlinde yaptığı saklama, bakım ve muhafaza giderleri alacaklıya aittir. Borçlu bu giderlerin tazminini talep edebilir.

Malın Satılması (Satış Yetkisi)

Borcun konusu çabuk bozulabilen bir mal ise veya saklanması aşırı masraflı hâle geliyorsa, borçlu belirli usullere uyarak malı satabilir ve satış bedelini tevdi edebilir. Bu hak, borçlunun uzun süre risk altında kalmasını önlemeyi amaçlar.

TBK m. 108 uyarınca sürekli edimli sözleşmelerde (örneğin hizmet, kira, abonelik sözleşmelerinde) alacaklının temerrüdü devam ediyorsa borçlu, sözleşmeyi feshedebilir. Fesih, sözleşmeyi ileriye etkili olarak sona erdirir ve borçlunun o âna kadarki edimlerinin karşılığını talep etme hakkını saklı tutar.

İki kurum, borç ilişkisinin karşılıklı tarafını ilgilendirse de sonuçları farklıdır:

• Borçlunun temerrüdünde alacaklı, ifa, tazminat veya dönme haklarından birini kullanabilir.
• Alacaklının temerrüdünde ise borçlu, tevdi yoluyla borçtan kurtulabilir, riskten büyük ölçüde arınır ve giderlerini talep edebilir.

Bir borç ilişkisinde her iki temerrüt türü de aynı sözleşme kapsamında farklı zamanlarda gündeme gelebilir; örneğin önce alacaklı ifayı kabulden kaçınabilir, sonra bu durum düzelmeden borçlu da başka bir edim bakımından temerrüde düşebilir.

Alacaklının temerrüdü, borçlunun kusuruna bağlı değildir; belirleyici olan alacaklının davranışıdır. Ancak borçlunun edimi usulüne uygun ve hazır şekilde sunmuş olması esastır. Borçlu, kendi tarafındaki eksiklik nedeniyle ifa edemiyorsa alacaklının temerrüdünden söz edilemez.

Alacaklının temerrüdüne dayalı uyuşmazlıklarda (tevdi, gider talebi, fesih sonrası tasfiye) görev, sözleşmenin niteliğine göre belirlenir. Ticari ilişkilerde asliye ticaret mahkemesi, tüketici işlemlerinde tüketici mahkemesi, diğer hâllerde asliye hukuk mahkemesi görevli olabilir. Yetki bakımından HMK m. 6 ve m. 10 hükümleri uygulanır.

Borçlu, usulüne uygun ifa önerisinde bulunduğunu ve alacaklının haklı bir sebep olmaksızın bunu kabul etmediğini ispatlamalıdır. Başlıca deliller:

• ifa önerisinin yapıldığını gösteren yazışma, ihtar veya tutanaklar,
• teslim yerine getirilmiş olduğuna dair belgeler (kargo, taşıma, teslim tutanağı),
• tevdi işlemine ilişkin resmi belgeler,
• saklama ve bakım giderlerine ilişkin fatura ve makbuzlar,
• tanık beyanları.

• Borçlunun edimi usulüne uygun hazırlamadan alacaklının temerrüdünü ileri sürmesi.
• Tevdi usulüne uyulmadan borcun sona erdiğinin varsayılması.
• Alacaklının haklı bir itirazının bulunup bulunmadığının incelenmemesi.
• Çabuk bozulan malların satış yetkisi kullanılmadan uzun süre saklanmaya çalışılması.
• Sürekli edimli sözleşmelerde fesih beyanının süresinde ve usulünce yapılmaması.

Alacaklının temerrüdü, borçluyu haksız biçimde risk altında bırakan bir durumu dengelemeyi amaçlayan önemli bir kurumdur. Borçlunun bu haklardan yararlanabilmesi için ifa önerisini doğru zamanda, doğru şekilde ve ispatlanabilir biçimde yapmış olması gerekir. Tevdi ve satış yetkisi gibi araçların usulüne uygun kullanılmaması, borçlunun beklediği korumadan yararlanamamasına yol açabilir.

Alacaklının işbirliğine yanaşmadığı bir borç ilişkisinde hangi hakların kullanılabileceğinin değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.