Takas (Mahsup) Nedir? Şartları ve Hukuki Sonuçları

Takas, iki kişi arasında karşılıklı olarak var olan ve türü bakımından birbirine uygun iki alacağın, taraflardan birinin beyanıyla, daha az olan miktar kadar sona erdirilmesidir. Takas, alacakların fiilen ödenmesine gerek kalmadan borç ilişkisinin tasfiyesini sağlar.

1. Karşılıklı Alacakların Varlığı

İki tarafın da birbirine karşı geçerli bir alacağı bulunmalıdır. Taraflardan biri diğerinin alacaklısı, diğeri de onun alacaklısı olmalıdır.

2. Alacakların Türü Bakımından Aynı Cinsten Olması

Takas edilecek alacaklar, aynı türden (genellikle para) olmalıdır. Farklı türden edimler (örneğin bir tarafın para, diğerinin belirli bir eşyayı teslim borcu) kural olarak takas edilemez.

3. Karşı Tarafın Alacağının Muaccel Olması

Takas talep eden tarafın kendi borcunun muaccel olması şart değildir; ancak takas edilmek istenen kendi alacağının, karşı tarafça ileri sürülebilir ve talep edilebilir nitelikte olması gerekir. Kısaca, takas beyanında bulunan kişinin kendi alacağı ifa edilebilir (muaccel) durumda olmalıdır.

4. Takas Yasağının Bulunmaması

Bazı alacaklar, nitelikleri veya kanun gereği takasa konu edilemez (aşağıda ayrıntılı ele alınmıştır).

Takas, kendiliğinden gerçekleşmez; taraflardan birinin karşı tarafa yönelttiği takas beyanı ile hüküm doğurur. Beyan, açık bir şekil şartına bağlı değildir; yazılı veya sözlü olabilir, ancak ispat açısından yazılı ve karşı tarafa ulaştığı belgelenebilir şekilde yapılması önerilir.

Takas beyanı yapıldığında, alacaklar birbirine denk düştükleri ölçüde, takas beyanının yapıldığı andan değil, takas edilebilir hâle geldikleri andan itibaren sona ermiş sayılır. Bu geriye etkili sonuç, faiz ve gecikme hesaplarında önem taşır.

Bir alacak zamanaşımına uğramış olsa dahi, zamanaşımı süresi dolmadan önce takas edilebilir hâle gelmişse, bu alacak takasa konu edilebilir. Bu istisna, tarafların takas hakkını kullanmadan önce zamanaşımı def’inin ileri sürülmesiyle mağdur edilmesini önlemeyi amaçlar. Ancak zamanaşımı süresi dolduktan sonra ve takas edilebilir hâle gelmeden önce zamanaşımına uğrayan bir alacak, kural olarak takasa konu edilemez.

Bazı alacaklar, niteliği veya kanun gereği takas yasağı kapsamındadır:

• kişiye sıkı sıkıya bağlı, haczi mümkün olmayan nafaka gibi alacaklar,
• kötüniyetle gasp edilen veya haksız fiille elde edilen bir şeyin iadesi borcu,
• tevdi (emanet) edilmiş bir şeyin geri verilmesi borcu,
• taraflarca sözleşmeyle takas edilemeyeceği kararlaştırılan alacaklar.

Bu istisnalar, alacaklının belirli koruma ihtiyacı bulunan durumlarda fiilen ödeme almasını güvence altına almayı amaçlar; borçlunun karşı alacağını öne sürerek bu korumayı bertaraf etmesini engeller.

Uygulamada "mahsup" terimi, takas ile eş anlamlı kullanılabildiği gibi, bazen daha geniş bir anlamda (örneğin bir ödemenin hangi kaleme sayılacağının belirlenmesi anlamında) da kullanılır. Hukuki takas, iki bağımsız alacağın karşılıklı olarak sona erdirilmesini ifade eder; bir borcun içindeki kalemler arasında yapılan hesaplama (örneğin anapara-faiz mahsubu) farklı bir kurumdur ve TBK’nın ifaya ilişkin genel hükümlerine göre değerlendirilir.

Ticari hayatta tarafların sürekli alım-satım ilişkisi içinde bulunduğu cari hesap sözleşmelerinde, taraflar arasındaki alacak ve borçlar dönemsel olarak birbirine mahsup edilir. Bu, kanuni takas kurumundan farklı, sözleşmesel bir düzenlemedir; ancak amacı benzerdir: karşılıklı alacakların ayrı ayrı tahsiline gerek kalmadan tasfiye edilmesi.

İflas veya konkordato süreçlerinde, alacaklının borçluya karşı da bir borcu varsa, takas hakkı özel hükümlere tabi olarak kullanılabilir; bu, alacaklının hiç ödeme alamama riskine karşı önemli bir korumadır. İcra takibi sırasında da borçlu, alacaklıya karşı sahip olduğu bir alacağı takas def’i olarak ileri sürebilir; bu def’i, itiraz veya dava yoluyla usulüne uygun şekilde öne sürülmelidir.

Takas def’ine dayalı uyuşmazlıklarda görev, asıl alacağın niteliğine göre belirlenir. Ticari nitelikli alacaklarda asliye ticaret mahkemesi, diğer hâllerde asliye hukuk mahkemesi görevli olabilir. Yetki bakımından davalının yerleşim yeri (HMK m. 6) esas alınır; icra takibinde ise icra dairesinin bulunduğu yer icra mahkemesi yetkilidir.

Takas def’ini ileri süren taraf, kendi alacağının varlığını, muacceliyetini ve karşı alacakla aynı türden olduğunu ispatlamalıdır. Başlıca deliller:

• alacağın kaynağını gösteren sözleşme, fatura veya borç ikrarı,
• takas beyanının karşı tarafa ulaştığını gösteren yazışma veya ihtarname,
• cari hesap kayıtları ve mutabakat belgeleri,
• ticari defter ve kayıtlar,
• bilirkişi incelemesi (özellikle karşılıklı alacakların miktarının tespitinde).

• Takasın kendiliğinden gerçekleştiğini düşünüp açık bir beyanda bulunmamak.
• Farklı türden (örneğin biri para, diğeri eşya teslimi) borçları takasa konu etmeye çalışmak.
• Takas yasağı kapsamındaki alacakları (nafaka, emanet iade borcu gibi) takasa konu etmek.
• Zamanaşımına uğramış alacaklarda, takas edilebilirlik anının doğru tespit edilmemesi.
• İcra takibinde takas def’ini süresi içinde ve usulüne uygun ileri sürmemek.

Takas, karşılıklı alacaklı-borçlu ilişkilerinde hızlı ve pratik bir tasfiye aracıdır. Ancak şartlarının (aynı türden olma, muacceliyet, yasak bulunmama) eksiksiz gerçekleşmesi ve beyanın usulüne uygun yapılması gerekir. Aksi hâlde takas iddiası, mahkeme veya icra dairesi önünde kabul görmeyebilir.

Karşılıklı alacak-borç ilişkisinde takas hakkının kullanılıp kullanılamayacağının değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.