Kefalet Sözleşmesinde Eşin Rızası Şartı Nedir? Sonuçları

TBK m. 583 uyarınca kefalet sözleşmesinin geçerli olabilmesi için:

• yazılı şekilde yapılması,
• kefilin sorumlu olacağı azami miktarın belirtilmesi,
• kefalet tarihinin gösterilmesi,
• müteselsil kefalet hâlinde bunun kefilin el yazısıyla açıkça belirtilmesi

gerekir. Bu şekil şartlarından herhangi birinin eksik olması, kefaleti kural olarak geçersiz kılar. Kefalet, alacaklının borçlunun ödeme gücüne güvenerek girdiği bir ilişki olmaktan öte, kefilin şahsına ve malvarlığına yönelik ağır bir yükümlülük doğurduğundan kanun bu şekil şartlarını sıkı biçimde uygular.

TBK m. 584 uyarınca eşlerden biri, mahkemece verilmiş bir ayrılık kararı olmadıkça veya yasal olarak ayrı yaşama hakkı doğmadıkça, ancak diğer eşin yazılı rızasıyla kefil olabilir; kefalet sözleşmesinde sonradan yapılacak ve kefilin sorumluluğunu artıran değişiklikler için de aynı rıza aranır.

Bu düzenlemenin amacı, bir eşin diğerinden habersiz olarak üstlendiği kefalet borcu nedeniyle ailenin ortak malvarlığının ve ekonomik geleceğinin tehlikeye girmesini önlemektir. Kefalet, imzalayan kişinin malvarlığını doğrudan riske attığı için, evlilik birliği içindeki diğer eşin bundan haberdar olması ve onay vermesi gerekli görülmüştür.

Eşin rızası yazılı olmalıdır; sözlü onay veya zımni (örtülü) davranış yeterli değildir. Rızanın kefalet sözleşmesinin kurulmasından önce veya en geç kurulduğu anda verilmiş olması gerekir. Kefalet sözleşmesi kurulduktan sonra verilen rıza, kefaleti başından geçerli hâle getirmez; bu durumda yeni bir kefalet sözleşmesinin kurulup kurulmadığı ayrıca değerlendirilir.

Rızanın belirli bir azami miktarla ve somut bir kefalet ilişkisiyle sınırlı olması esastır. Eşin, "ileride yapılacak her türlü kefalete rıza gösteriyorum" biçiminde genel ve belirsiz bir onay vermesi, kanunun aradığı somut ve bilinçli rıza koşulunu karşılamayabilir.

Eşin rızası şartı mutlak değildir. Aşağıdaki hâllerde ayrıca rıza aranmaz:

• Eşler arasında mahkemece verilmiş bir ayrılık kararı varsa,
• Eşler arasında yasal ayrılık hâli (fiilen ayrı yaşama hakkının doğduğu durumlar) mevcutsa,
• Kefil olacak eşin ticari işletmesinin olağan faaliyeti kapsamında verdiği kefaletlerde durumun niteliğine göre farklı değerlendirme yapılabilir.

Ayrıca, kefaletin sonradan kefilin sorumluluğunu azaltacak şekilde değiştirilmesi hâlinde rıza aranmaz; rıza yalnızca sorumluluğu artıran değişiklikler için gereklidir.

Eşin rızası bulunmadan kurulan kefalet, kanunun aradığı geçerlilik şartını taşımadığından geçersizdir. Bu geçersizlik, kefili koruma amacı taşıyan emredici bir düzenlemeden kaynaklanır. Uygulamada kefil, kendisine karşı açılan icra takibi veya davada eşinin rızası bulunmadığını ileri sürerek kefaletin geçersizliğini savunabilir.

Rıza eksikliği nedeniyle kefaletin geçersiz sayılması, borçlunun asıl borcunu ortadan kaldırmaz; yalnızca kefile karşı ileri sürülen teminat ilişkisini etkisiz bırakır. Alacaklı, asıl borçluya karşı haklarını korur; ancak kefilden tahsilat imkânı kalmaz.

Eşin rızası, kefilin korunmasına yönelik emredici bir düzenleme olduğundan, alacaklının rıza eksikliğini bilip bilmemesi kural olarak sonucu değiştirmez. Alacaklının iyi niyetli olması, eksik şekil şartını tamamlamaz. Bu nedenle kefalet alan kişi veya kurumların, kefilin medeni hâlini ve gerekiyorsa eşin rızasını sözleşme aşamasında dikkatle kontrol etmesi büyük önem taşır.

Kefalet sözleşmesi kurulduğu anda evlilik birliği devam ediyorsa ve rıza aranan hâllerden biri söz konusuysa, rızanın kefalet anında var olup olmadığı esastır. Kefalet kurulduktan sonra boşanma gerçekleşmesi, geçmişe dönük olarak kefaletin geçerliliğini etkilemez; zira geçerlilik denetimi kefaletin kurulduğu ana göre yapılır.

Kefilin sorumluluğu, asıl borca bağlı (fer'i) niteliktedir. Asıl alacak zamanaşımına uğrarsa kefil de bundan yararlanabilir. Ayrıca kefaletin süresi, azami miktarı ve kapsamı sözleşmede açıkça belirtilmiş olmalıdır; belirsizlik hâlinde kefilin sorumluluğunun sınırları yorum yoluyla tespit edilir.

Kefaletin geçerliliğine ilişkin uyuşmazlıklarda görevli mahkeme, kefalet ilişkisinin niteliğine göre değişir. Ticari bir borca kefalet söz konusuysa asliye ticaret mahkemesi, bunun dışındaki hâllerde asliye hukuk mahkemesi görevli olabilir. İcra takibine itiraz yoluyla ileri sürülen kefaletin geçersizliği iddiaları, icra mahkemesi veya genel mahkemeler önünde açılan menfi tespit davası çerçevesinde değerlendirilebilir.

Kefaletin geçersizliğini ileri süren kefil; kefalet tarihinde evli olduğunu ve eşinin yazılı rızasının bulunmadığını ispatlamalıdır. Başlıca deliller:

• evlilik cüzdanı ve nüfus kayıt örneği,
• kefalet sözleşmesinin aslı (eşin imzasının bulunup bulunmadığının incelenmesi),
• varsa ayrılık kararı veya boşanma ilamı,
• bilirkişi incelemesiyle imza karşılaştırması.

Alacaklı ise rızanın usulüne uygun alındığını veya rıza aranmayan bir istisnanın mevcut olduğunu ispatla yükümlüdür.

Kefalet sözleşmesi kurulduktan sonra tarafların, kefilin sorumluluğunu artıracak biçimde değişiklik yapması (örneğin azami miktarın yükseltilmesi veya kefalet süresinin uzatılması) hâlinde, bu değişiklik için de eşin yazılı rızası yeniden aranır. Uygulamada bankalar ve finans kuruluşları, kredi limitinin artırılması gibi işlemlerde kefaletin de buna paralel güncellenmesini talep edebilir; bu güncellemenin geçerliliği için ilk kefalette olduğu gibi eşin ayrıca onay vermesi gerekir. Rızanın yalnızca ilk sözleşme için alınıp sonraki artırımlarda göz ardı edilmesi, uygulamada sıkça karşılaşılan bir eksikliktir.

Bir kişinin birden fazla borç ilişkisine kefil olması hâlinde, her bir kefalet ilişkisi ayrı ayrı değerlendirilir; her kefalet için ayrı bir azami miktar ve ayrı bir eşin rızası aranır. Kefilin toplam sorumluluğunun malvarlığını aşan boyutlara ulaşması, kefaletlerin geçerliliğini tek başına etkilemez; ancak somut olayda kefilin gerçek iradesinin ve bilgilendirilme düzeyinin araştırılması önem taşır.

• Kefaletin geçerliliğini yalnızca kefilin imzasına bakarak değerlendirmek, eşin rızasını sorgulamamak,
• Eşin rızasını sözlü olarak almakla yetinmek,
• Rızayı kefalet sözleşmesi kurulduktan sonra, geriye etkili olacağı düşüncesiyle almaya çalışmak,
• Rızanın belirli bir azami miktarla sınırlı olması gerektiğini gözden kaçırıp genel bir onay metni kullanmak,
• Ayrılık kararı bulunduğu hâllerde dahi gereksiz yere rıza aramak.

Eşin rızası şartı, kefalet ilişkisinde en sık gözden kaçırılan ve buna karşılık en sonuç doğurucu unsurlardan biridir. Rızanın yazılı, somut ve kefalet kurulmadan önce alınmış olması gerekir; aksi hâlde alacaklı, kefilden tahsilat imkânını tamamen kaybedebilir. Kefalet sözleşmelerinin hazırlanması, incelenmesi veya geçersizliğinin ileri sürülmesi konusunda Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.