Memurun Görevden Uzaklaştırılması Nedir? Hukuki Yolları Nelerdir?

657 sayılı Kanun m. 138'e göre görevden uzaklaştırma yetkisi; atamaya yetkili amirler, bakanlık ve genel müdürlük müfettişleri, valiler ve kaymakamlar tarafından kullanılabilir. Bu yetki, kanunda sayılan makamlarla sınırlıdır; yetkisiz bir makamın uzaklaştırma kararı, yetki unsuru yönünden sakattır.

Görevden uzaklaştırma kararı verilebilmesi için memur hakkında bir soruşturma veya kovuşturma bulunması ve şu hâllerden birinin gerçekleşmiş olması gerekir:

• Memurun görevi başında kalmasının soruşturmayı güçleştireceği,
• görevi başında kalmasının devlet itibarı veya menfaatlerini bakımından sakıncalı olacağı,
• memur hakkında ağır bir suç işlediği yönünde ciddi ve yeterli delil bulunduğunun anlaşılması,
• memur hakkında görevle ilgili olsun veya olmasın tutuklama veya gözaltına alma tedbiri uygulanması.

Bu koşulların soyut biçimde belirtilmesi yeterli değildir; kararda somut olgulara dayalı gerekçe gösterilmelidir.

Görevden uzaklaştırılan memura, bu süre içinde aylığının belirli bir oranı ödenmeye devam eder; kesilen kısım, soruşturma sonucunda memurun aklanması veya hakkında ceza verilmemesi hâlinde geriye dönük olarak ödenir. Görevden uzaklaştırma, memurun sosyal güvenlik hakları ve kıdemi bakımından da özellikli sonuçlar doğurabilir; bu nedenle tedbirin süresi ve sonlandırılması önemlidir.

657 sayılı Kanun m. 141 uyarınca soruşturma veya kovuşturma sonuçlanıncaya kadar görevden uzaklaştırma tedbiri devam edebilir; ancak tedbirin makul bir süre içinde gözden geçirilmesi ve gerekmiyorsa kaldırılması gerekir. Soruşturma sonucunda memur hakkında disiplin cezası verilmesine gerek görülmez veya beraat/kovuşturmaya yer olmadığına karar verilirse görevden uzaklaştırma tedbiri derhal kaldırılır ve memur görevine iade edilir.

Görevden uzaklaştırma kararını veren makam, tedbirin devamına gerek kalmadığını her zaman değerlendirip kaldırma kararı verebilir. Uygulamada tedbirin gereğinden uzun sürdürülmesi, ilgilinin idare mahkemesine başvurmasına yol açan en sık nedenlerden biridir.

Görevden uzaklaştırma bir idari işlem olduğundan, kanunda öngörülen ayrı bir itiraz yolu bulunmasa da ilgili memur idare mahkemesinde iptal davası açabilir. Dava dilekçesinde şu noktalar ileri sürülebilir:

• kararı veren makamın yetkisiz olduğu,
• somut ve ciddi delil bulunmadığı hâlde tedbire başvurulduğu,
• tedbirin ölçüsüz ve gereğinden ağır olduğu,
• soruşturmanın makul süreyi aştığı hâlde tedbirin gereksiz yere sürdürüldüğü.

Tedbirin niteliği gereği, telafisi güç zarar doğurabileceği açık olduğundan, dava ile birlikte yürütmenin durdurulması talep edilmesi büyük önem taşır. İYUK m. 27 uyarınca mahkeme, işlemin açıkça hukuka aykırı olduğu ve telafisi güç zarara yol açacağı kanaatine varırsa yürütmeyi durdurabilir; bu durumda memur, dava sonuçlanmadan görevine dönebilir.

Görevden uzaklaştırma bir ceza değil, geçici bir tedbirdir; disiplin cezası ise soruşturma sonunda fiilin sübuta ermesi hâlinde verilen nihai yaptırımdır. Bu iki işlem birbirinden bağımsız olarak idari yargı denetimine tabidir; görevden uzaklaştırmanın iptali, ileride verilecek disiplin cezasının da hukuka aykırı olacağı anlamına gelmez ve tam tersi de geçerlidir.

Memur hakkında tutuklama veya gözaltı tedbiri uygulanmışsa, bu durum tek başına görevden uzaklaştırma için yeterli sebep sayılabilir. Ancak adli soruşturma dosyasında takipsizlik kararı verilmesi veya tutukluluğun kaldırılması hâlinde, idari makamın görevden uzaklaştırma tedbirini de yeniden değerlendirmesi gerekir. Tedbirin adli sürece bağlı biçimde otomatik olarak devam etmesi, somut gerekçe aranmaksızın sürdürülemez.

Görevden uzaklaştırma tedbiri sürdüğü sürece, kararı veren makamın belirli aralıklarla tedbirin devamına gerçekten gerek olup olmadığını yeniden değerlendirmesi gerekir. Soruşturmanın ilerlemesi, yeni delillerin ortaya çıkması veya ilk gerekçenin geçerliliğini yitirmesi hâlinde, idarenin tedbiri kendiliğinden kaldırması beklenir. Uygulamada idarenin bu yeniden değerlendirme yükümlülüğünü yerine getirmeden tedbiri aylarca sürdürmesi, dava dilekçesinde ayrıca ileri sürülebilecek bir iddia oluşturur.

Görevden uzaklaştırılan memurun yerine geçici olarak görevlendirme yapılması, kurumun hizmetin sürekliliğini sağlamak amacıyla başvurduğu bir yoldur. Bu geçici görevlendirme, görevden uzaklaştırılan memurun haklarını ortadan kaldırmaz; tedbir kaldırıldığında memur eski görevine iade edilir ve geçici görevlendirme sona erer.

Görevden uzaklaştırma kararına karşı açılacak iptal davasında görevli yargı yeri idare mahkemeleridir. Yetkili mahkeme, kural olarak memurun görevli olduğu yer idare mahkemesidir.

Görevden uzaklaştırma kararına karşı dava açma süresi İYUK m. 7 uyarınca kural olarak altmış gündür; süre, kararın tebliğ tarihinden itibaren işlemeye başlar. Tedbirin devam eden bir işlem niteliği taşıması nedeniyle, tedbirin gereksiz yere uzatılması hâlinde yeni bir başvuru ve dava imkânı da değerlendirilebilir.

Görevden uzaklaştırılan memurun bu süre içindeki sosyal güvenlik primleri ve hizmet süresi hesabı, tedbirin sonucuna göre farklılaşabilir. Memur lehine sonuçlanan bir soruşturma sonrasında, görevden uzaklaştırma süresinin fiilen çalışılmış süre gibi değerlendirilip değerlendirilmeyeceği, hem kıdem hem de emeklilik hakları bakımından önemlidir. İdarenin bu süreyi hizmetten sayma yükümlülüğünü yerine getirmemesi hâlinde, memur bu konuda da idareye başvurabilir ve gerekirse dava açabilir.

Uygulamada idarenin, ilk kararda gösterdiği gerekçeyi dava açıldıktan sonra değiştirmeye veya genişletmeye çalıştığı görülebilir. Ancak idari yargı denetiminde kural olarak işlemin tesis edildiği tarihteki gerekçe esas alınır; dava sürecinde sonradan üretilen ek gerekçeler, işlemin başlangıçtaki hukuka uygunluğunu geriye dönük olarak sağlamlaştıramaz. Bu nedenle davacı tarafın, işlem tarihindeki gerekçeyi esas alarak savunma yapması önemlidir.

• Görevden uzaklaştırmayı disiplin cezasıyla karıştırıp yanlış hukuki yola başvurmak,
• kararda somut gerekçe aranmadan soyut "sakınca" ifadesiyle yetinildiğini fark etmemek,
• yürütmenin durdurulması talebini gerekçelendirmeden salt tedbirin varlığına dayanarak istemek,
• tedbirin makul süreyi aştığını ayrıca ileri sürmemek,
• adli süreçteki gelişmelerin (takipsizlik, tahliye) idari tedbire etkisini idareye zamanında bildirmemek,
• dava açma süresini kararın fiilen uygulandığı tarihten değil tebliğ tarihinden hesaplamamak.

Görevden uzaklaştırma tedbirinin hukuka aykırı biçimde uygulandığının veya gereğinden uzun sürdürüldüğünün mahkemece tespiti hâlinde, memur kesilen aylık farkının yanı sıra bu süreçte uğradığı diğer maddi ve manevi zararların tazminini de idareden talep edebilir. Bu talep, iptal davasıyla birlikte veya iptal kararı kesinleştikten sonra ayrı bir tam yargı davasıyla ileri sürülebilir.

Görevden uzaklaştırma, geçici görünse de memurun mali durumunu ve mesleki itibarını ciddi biçimde etkileyen bir tedbirdir. Tedbirin somut gerekçeye dayanıp dayanmadığı, yetkili makamca verilip verilmediği ve makul süreyi aşıp aşmadığı, dava stratejisinin temelini oluşturur. Somut görevden uzaklaştırma kararına karşı izlenecek en etkili yolun belirlenmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.