Sebepsiz Zenginleşme Davası: Şartları, Zamanaşımı ve İade Kapsamı

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 77. maddesine göre, haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen kişi, elde ettiği zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür. Kanun, özellikle şu üç durumda iade borcunun doğacağını belirtir:

1. Kazandırmanın geçerli olmayan bir sebebe dayanması,
2. Beklenen hukuki sebebin hiç gerçekleşmemesi,
3. Başlangıçta var olan sebebin sonradan ortadan kalkması.

Sebepsiz zenginleşme, kusura dayanan bir tazminat sorumluluğu değildir. Davalının kusurlu davranmış olması şart değildir. Esas mesele, malvarlığı değerinin davalıda kalmasını haklı gösterecek geçerli bir hukuki neden bulunup bulunmadığıdır.

Yargıtay uygulamasında sebepsiz zenginleşmenin varlığı için davalının zenginleşmesi, davacının malvarlığında buna karşılık gelen bir eksilme, iki değer hareketi arasında uygun bağlantı ve zenginleşmeyi haklı kılan hukuki sebebin yokluğu birlikte incelenmektedir. Hukuk Genel Kurulunun 03.06.2021 tarihli, E. 2017/157, K. 2021/672 sayılı kararı da bu çerçeveyi benimsemiştir.[^1]

Davalının malvarlığında bir zenginleşme bulunmalıdır

Zenginleşme yalnızca para veya mal edinilmesi şeklinde ortaya çıkmaz. Bir borcun sona ermesi, yapılması gereken bir giderden kurtulma, karşılıksız hizmetten yararlanma veya bir hakkın kazanılması da malvarlığı artışı sayılabilir.

Zenginleşmenin dava tarihinde aynen devam etmesi her durumda zorunlu değildir. İade borcunun kapsamı, zenginleşenin iyi niyetli olup olmadığına ve zenginleşmeyi ne şekilde elinden çıkardığına göre TBK m.79 uyarınca ayrıca belirlenir.

Davacının malvarlığından veya emeğinden bir değer çıkmış olmalıdır

Davacı, talep ettiği değerin kendi malvarlığından veya emeğinden çıktığını göstermelidir. Banka havalesinin yapılmış olması, tek başına paranın neden gönderildiğini ispatlamaz. Ödemenin avans, borç ödemesi, bağış, ortaklık katkısı, emanet veya başka bir amaçla yapılıp yapılmadığı dosyanın bütün delilleriyle değerlendirilir.

Öğretide, fakirleşmenin sebepsiz zenginleşmenin bağımsız ve vazgeçilmez bir şartı olup olmadığı tartışmalıdır. Buna rağmen Yargıtay kararlarında, zenginleşme ile karşı taraftaki malvarlığı eksilmesi arasındaki bağlantı çoğunlukla açık bir koşul olarak aranmaktadır.

Zenginleşme ile değer kaybı arasında bağlantı bulunmalıdır

Davalının elde ettiği kazanç ile davacının ileri sürdüğü kayıp aynı değer hareketinden kaynaklanmalıdır. Özellikle üçlü ilişkilerde - örneğin bir kişinin talimatıyla üçüncü kişiye yapılan ödemelerde - davanın kime yöneltileceği otomatik olarak belirlenemez. Ödeme talimatı, temel ilişki, paranın nihai olarak kimin malvarlığında kaldığı ve tarafların karşılıklı savunmaları birlikte incelenmelidir.

Zenginleşmenin haklı bir sebebi bulunmamalıdır

Geçerli bir sözleşme, kanun hükmü, kesinleşmiş mahkeme kararı, bağışlama iradesi veya başka bir hukuki neden mevcutsa sebepsiz zenginleşme davası kural olarak dinlenmez. Zenginleşmenin başlangıçta haklı bir sebebi bulunmasına rağmen bu sebep sonradan ortadan kalkmışsa, iade yükümlülüğü ortadan kalkma anından itibaren gündeme gelebilir.

Geçersiz sözleşme nedeniyle yapılan ödemeler

Kanunun geçerlilik şekline bağladığı bir sözleşme gerekli şekilde kurulmamışsa, sözleşme kural olarak taraflara geçerli bir sözleşmenin borçlarını yüklemez. Buna rağmen taraflar birbirlerine para, mal veya başka bir değer vermişse tasfiye çoğu kez sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre yapılır.

Tapulu taşınmaz satışında resmi şekle uyulmaması bu durumun en bilinen örneğidir. Türk Medeni Kanunu m.706, Türk Borçlar Kanunu m.237 ve Tapu Kanunu m.26 uyarınca resmi şekilde yapılmayan taşınmaz satış sözleşmesi geçerli değildir. Bununla birlikte iade hesabında yalnızca nominal ödeme tutarına hükmedilmesi her zaman hakkaniyetli sonuç doğurmaz. Yargıtay, belirli geçersiz taşınmaz satışlarında denkleştirici adalet ilkesi gereğince ödemenin alım gücünün uzman bilirkişi aracılığıyla güncellenmesini kabul etmektedir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 20.09.2021 tarihli, E. 2020/6836, K. 2021/8631 sayılı kararı bu yaklaşımın açık örneklerindendir.[^2]

Bu yöntem bütün sebepsiz zenginleşme alacaklarına kendiliğinden uygulanmaz. Güncellemenin gerekip gerekmediği; uyuşmazlığın türüne, ödeme tarihine, ifanın imkansız hale geldiği ana, tarafların karşılıklı iadelerine ve yerleşik içtihada göre belirlenir.

Gerçekleşmeyen amaç için yapılan kazandırma

Bir ödeme veya mal devri, gelecekte gerçekleşmesi beklenen belirli bir amaç için yapılmış ancak bu amaç gerçekleşmemiş olabilir. Örneğin kurulması planlanan bir ortaklık için verilen para ortaklık hiç kurulmadan karşı tarafta kalmışsa, temel hukuki ilişki ve taraf iradeleri incelendikten sonra sebepsiz zenginleşme talebi gündeme gelebilir.

Burada yalnızca beklenen sonucun meydana gelmemesi yeterli değildir. Kazandırmanın gerçekten o sonuca bağlı yapıldığı ve karşı tarafın değeri elinde tutmasını haklı kılan başka bir neden bulunmadığı ispatlanmalıdır.

Sonradan ortadan kalkan sebebe dayalı zenginleşme

Kazandırma yapıldığı sırada geçerli bir neden bulunmasına rağmen bu neden daha sonra sona erebilir. Bozulan bir hüküm uyarınca tahsil edilen paranın iadesi, sonradan ortadan kalkan hukuki sebebe örnek oluşturabilir. Ancak özel bir iade usulü öngörülmüşse öncelikle o usul uygulanır.

Borç olmayan şeyin ödenmesi

TBK m.78, borçlanılmamış bir edimin isteyerek yerine getirilmesini özel olarak düzenler. Ödeme yapan kişi, kendisini borçlu sanarak ödeme yaptığını ispat ederse ödediğini geri isteyebilir. Bu nedenle kişi, borçlu olmadığını bilerek ve bağışlama amacı dışında kendi serbest iradesiyle ödeme yapmışsa iade talebi reddedilebilir.

Bununla birlikte ödemenin icra tehdidi, irade sakatlığı, açık güç dengesizliği veya fiili zorunluluk altında yapılması halinde yalnızca "isteyerek ödeme" ifadesine dayanılarak sonuca gidilmesi doğru değildir. Güncel öğretide de TBK m.78'in, özgür iradenin bulunmadığı durumlar gözetilerek uygulanması gerektiği vurgulanmaktadır.[^3]

Yargıtay, sebepsiz zenginleşme talebini kural olarak tali nitelikte kabul etmektedir. Davacı aynı değeri geçerli bir sözleşmeye, ayni hakka veya başka bir asli talebe dayanarak isteyebiliyorsa, doğrudan sebepsiz zenginleşme hükümlerine gidemez.

Hukuk Genel Kurulunun 01.07.2021 tarihli, E. 2017/1435, K. 2021/885 sayılı kararında; sözleşmeden veya mülkiyetten doğan asli bir talep mevcutken sebepsiz zenginleşme yoluna başvurulamayacağı açıkça belirtilmiştir.[^4]

Bu ilke, mahkemenin yalnızca dava dilekçesinde yazılan kanun maddesine bakacağı anlamına gelmez. HMK m.33 gereğince hukuki nitelendirme hakime aittir. Ancak hakim, tarafın ileri sürmediği vakıaları kendiliğinden oluşturamaz. Bu nedenle dava dilekçesinde ödemenin hangi ilişki içinde yapıldığı, hukuki sebebin neden geçersiz veya sona ermiş olduğu ve alternatif talepler açık biçimde kurulmalıdır.

Öğretide sebepsiz zenginleşmenin her durumda mutlak anlamda tali sayılması eleştirilmektedir. Asıl tartışma, aynı olayda sözleşme, mülkiyet, haksız fiil veya istirdat talebi ile sebepsiz zenginleşme talebinin yarışıp yarışamayacağı ve hangi talebin diğerini dışladığı noktasındadır. Uygulamada güvenli yaklaşım, mevcut asli talebin terk edilerek yalnızca sebepsiz zenginleşmeye dayanılmaması; gerekiyorsa taleplerin HMK'ya uygun terditli biçimde ileri sürülmesidir.

İyi niyetli zenginleşenin sorumluluğu

TBK m.79 uyarınca iyi niyetli zenginleşen, geri isteme anında elinde kalmadığını ispat ettiği kısım dışında mevcut zenginleşmeyi iade eder. Ancak "parayı harcadım" savunması tek başına yeterli değildir. Harcamanın, zenginleşme olmasaydı yapılmayacak bir tüketim niteliğinde olup olmadığı ve kişinin malvarlığında başka biçimde tasarruf sağlanıp sağlanmadığı değerlendirilir.

Kötü niyetli zenginleşenin sorumluluğu

Zenginleşen kişi değeri haklı bir sebep olmadan elinde tuttuğunu biliyorsa veya geri vermek zorunda kalabileceğini hesaba katması gerekiyorsa, zenginleşmeyi elinden çıkarmış olması sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. TBK m.79/2 gereğince zenginleşmenin tamamını geri vermekle yükümlü olabilir.

Zorunlu ve yararlı giderler

TBK m.80, iade edilecek şey için yapılan giderleri iyi niyet durumuna göre ayırır. İyi niyetli zenginleşen zorunlu ve yararlı giderlerini isteyebilir. İyi niyetli olmayan zenginleşen ise zorunlu giderleri ile yararlı giderlerden yalnızca geri verme anında mevcut değer artışını talep edebilir. Lüks veya diğer giderler kural olarak istenemez; zarar vermeden ayrılabilen eklemelerin sökülüp alınmasına ilişkin kanuni imkan saklıdır.

Aynen iade ve bedel iadesi

İade konusu mal aynen mevcutsa öncelik aynen iadeye verilebilir. Aynen iade mümkün değilse, zenginleşmenin parasal karşılığı belirlenir. Karşılıklı edimlerin iadesi gereken geçersiz sözleşmelerde, yalnızca bir tarafın aldığı değeri iade etmesi değil, diğer tarafın da elindeki edimi geri vermesi gerekir. Araç veya taşınmazın halen alıcı kullanımında olması, iade ve faiz hesabını doğrudan etkileyebilir.

TBK m.78 gereğince zamanaşımına uğramış bir borcun ödenmesi veya ahlaki bir ödevin yerine getirilmesi nedeniyle oluşan zenginleşme geri istenemez.

TBK m.81 uyarınca hukuka veya ahlaka aykırı bir sonucun gerçekleşmesi amacıyla verilen şey de kural olarak geri istenemez. Aynı madde, açılan davada hakimin bu değerin Devlete mal edilmesine karar verebileceğini düzenlemektedir. Bu hüküm uygulanırken yalnızca işlemin hukuka aykırı olması değil, kazandırmayı yapan kişinin aykırı sonucun gerçekleşmesi amacıyla hareket edip etmediği de incelenir.

Bir ödemenin bağışlama amacıyla yapıldığı ispatlanırsa sebepsiz zenginleşme talebi yine dinlenmez. Aile bireyleri, birlikte yaşayan kişiler veya ortak iş yapan kişiler arasındaki transferlerde bağış, borç, katkı payı ve emanet ayrımı çoğu kez uyuşmazlığın merkezini oluşturur.

TBK m.82'ye göre sebepsiz zenginleşmeden doğan istem hakkı:

• Hak sahibinin geri isteme hakkı bulunduğunu öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl,
• Her halde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yıl

içinde zamanaşımına uğrar.[^5]

İki yıllık süre yalnızca ödemenin yapıldığı tarihten başlamaz. Davacının hem zenginleşmeyi hem de geri isteme hakkını doğuran olguları öğrendiği tarih belirlenmelidir. Bununla birlikte öğrenme tarihi ne olursa olsun, zenginleşmeden itibaren on yıllık üst süre kural olarak talebi sınırlar.

Birden fazla ödeme varsa her ödemenin zamanaşımı başlangıcı ayrı değerlendirilebilir. Sürekli veya dönemsel değer aktarımında bütün ödemelerin tek tarihte yapılmış gibi kabul edilmesi her dosyada doğru değildir.

Zamanaşımı, hak düşürücü süre değildir. Davalı süresinde zamanaşımı definde bulunmazsa mahkeme bunu kural olarak kendiliğinden dikkate alamaz. Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 22.11.2021 tarihli, E. 2021/6550, K. 2021/11812 sayılı kararında, icra takibi olmaksızın yapılan ödemenin iadesine ilişkin talebin İİK m.72 kapsamındaki istirdat davası değil, TBK m.77 ve m.82 kapsamındaki sebepsiz zenginleşme alacağı olduğu; bu nedenle iki ve on yıllık zamanaşımı sürelerinin uygulanacağı kabul edilmiştir.[^6]

Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 26.01.2026 tarihli, E. 2025/3229, K. 2026/377 sayılı kararında da iki yıllık sürenin, davacının yersiz ödeme yaptığını ve geri isteme hakkını doğuran durumu öğrendiği tarih esas alınarak değerlendirilmesi gerektiği yönündeki yaklaşım sürdürülmüştür.[^7]

TBK m.82/2 ayrıca özel bir savunma imkanı tanır: Zenginleşme, zenginleşenin bir alacak hakkı kazanması suretiyle gerçekleşmişse diğer taraf, kendi geri isteme hakkı zamanaşımına uğramış olsa bile bu borcu ifa etmekten kaçınabilir.

İcra ve İflas Kanunu m.72'deki istirdat davası, icra takibi kapsamında borçlu olmadığı bir parayı cebri icra tehdidi altında ödeyen kişinin geri alma yoludur. Bu dava özel koşullara ve ödeme tarihinden itibaren başlayan bir yıllık hak düşürücü süreye tabidir.

Buna karşılık ortada davacı hakkında yürütülen bir icra takibi bulunmadan yapılan ödeme, sırf kişi kendisini baskı altında hissettiği için otomatik olarak İİK m.72 anlamında istirdat davasına dönüşmez. Talebin TBK m.77 vd. hükümlerine göre genel sebepsiz zenginleşme alacağı olarak nitelendirilmesi mümkün olabilir. Dava türü yanlış seçildiğinde süre ve görev yönünden ağır sonuçlar doğabilir.

Ödeme icra dosyasına yapılmışsa; ödemenin kim tarafından, hangi sıfatla, hangi takip işlemi nedeniyle ve hangi aşamada yapıldığı ayrıca incelenmelidir. Üçüncü kişinin haciz baskısı altında yaptığı ödeme ile takip borçlusunun borcu kapatmak için yaptığı ödeme aynı hukuki rejime tabi olmayabilir.

Sebepsiz zenginleşme alacağında faiz başlangıcı olayın özelliklerine göre belirlenir. Uygulamada ihtar, icra takibi veya dava tarihi çoğu kez temerrüt başlangıcı kabul edilir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 15.03.2018 tarihli, E. 2018/1975, K. 2018/2508 sayılı kararında, zenginleşenden faiz istenebilmesi için kural olarak ihtar, takip veya dava yoluyla temerrüdün gerçekleşmesi gerektiği belirtilmiştir.[^8]

Geçersiz satışlarda mal veya taşınmaz davacının kullanımında kalmaya devam ediyorsa faiz başlangıcı, karşılıklı iadenin ne zaman teklif edildiğine veya zilyetliğin ne zaman geri verildiğine bağlı olarak değişebilir. Bu nedenle yalnızca ödeme tarihinden faiz istemek çoğu dosyada yeterli hukuki gerekçe oluşturmaz.

Zenginleşenin baştan itibaren kötü niyetli olduğu durumlarda daha erken tarihten faiz ve ürün geliri talep edilmesi tartışılabilir. Ancak kötü niyet, somut vakıa ve delillerle ortaya konulmalıdır.

Görevli mahkeme

Sebepsiz zenginleşme için tek ve değişmez bir görevli mahkeme yoktur. Görev, uyuşmazlığın taraflarına ve temel ilişkinin niteliğine göre belirlenir:

• Özel bir görev kuralı yoksa malvarlığı davası olarak asliye hukuk mahkemesi görevlidir.
• Uyuşmazlık bir tüketici işleminden doğuyorsa tüketici mahkemesi veya parasal sınıra göre tüketici hakem heyeti görevli olabilir.
• Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili ticari nitelikte bir uyuşmazlık varsa asliye ticaret mahkemesi görevli olabilir.
• İş ilişkisine dayanan iade taleplerinde iş mahkemesi görevli olabilir.
• Kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda HMK m.4 uyarınca sulh hukuk mahkemesinin görevi gündeme gelebilir.

Dava dilekçesinde "sebepsiz zenginleşme" yazılması, uyuşmazlığı kendiliğinden asliye hukuk mahkemesinin görevine sokmaz. Mahkeme temel ilişkiyi ve özel görev kurallarını kendiliğinden inceler.

Yetkili mahkeme

Genel yetki kuralı HMK m.6'dır. Buna göre dava, davalının dava tarihindeki yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir. Tüketici, iş, ticaret veya başka bir özel ilişkiye ilişkin yetki hükümleri varsa ayrıca uygulanır. Yetki değerlendirmesi yapılırken sebepsiz zenginleşmenin nerede gerçekleştiği kadar, kanunda özel yetki kuralı bulunup bulunmadığı da kontrol edilmelidir.

Sebepsiz zenginleşme talebinin adı tek başına zorunlu arabuluculuk sonucunu doğurmaz. Temel uyuşmazlık alanına göre değerlendirme yapılır:

• Ticari davalarda konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat talepleri için TTK m.5/A uyarınca dava şartı arabuluculuk uygulanır.
• Tüketici mahkemesinde görülecek uyuşmazlıklarda, 6502 sayılı Kanun m.73/A'daki istisnalar dışında arabuluculuk dava şartıdır.
• İşçi veya işveren alacağı ve tazminatına ilişkin uyuşmazlıklarda 7036 sayılı Kanun m.3 uyarınca arabuluculuk zorunludur.
• Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda, ilamsız icra yoluyla tahliye istisnası saklı olmak üzere, 6325 sayılı Kanun m.18/B gereğince arabuluculuk dava şartıdır.
• Bu özel alanların dışında kalan sıradan bir sebepsiz zenginleşme alacağı için yalnızca TBK m.77'ye dayanılması genel bir zorunlu arabuluculuk şartı yaratmaz.

Arabuluculuğa tabi bir uyuşmazlıkta başvuru yapılmadan dava açılması, dava şartı yokluğu nedeniyle usulden ret sonucuna yol açabilir.

TMK m.6 ve HMK m.190 gereğince, iddia ettiği vakıadan kendi lehine sonuç çıkaran taraf bu vakıayı ispatla yükümlüdür. Davacı genel olarak:

• Değerin kendi malvarlığından veya emeğinden çıktığını,
• Davalının bu değerle zenginleştiğini,
• Değer hareketinin taraflar arasındaki bağlantısını,
• Davalının değeri elinde tutmasını haklı kılan geçerli neden bulunmadığını,
• Zamanaşımı bakımından geri isteme hakkını ne zaman öğrendiğini

ispatlamalıdır.

TBK m.78'e dayanan borç olmayan şeyin ifasında, ödeme yapan kişinin kendisini borçlu sanarak ödeme yaptığını göstermesi gerekir. Davalı ise ödeme için sözleşme, bağışlama, borç tasfiyesi, takas veya başka bir hukuki sebep bulunduğunu savunabilir.

TBK m.79 kapsamında zenginleşmeyi iyi niyetle elinden çıkardığını ileri süren davalı, bu savunmasını somutlaştırmalı ve ispatlamalıdır.

Uygulamada başlıca deliller şunlardır:

• Banka dekontları ve hesap hareketleri,
• Havale veya EFT açıklamaları,
• Sözleşme, protokol, makbuz ve teslim belgeleri,
• Noter ihtarnamesi ve elektronik tebligat kayıtları,
• E-posta, mesajlaşma kayıtları ve HMK m.199 kapsamındaki elektronik belgeler,
• Ticari defter ve kayıtlar,
• Tanık anlatımları,
• Bilirkişi incelemesi,
• İcra dosyası ve resmi kurum kayıtları.

Banka dekontu ödemenin yapıldığını gösterebilir; fakat ödemenin hukuki sebebini her zaman tek başına ispatlamaz. Ayrıca uyuşmazlığın temelinde, yıllık senetle ispat sınırını aşan bir hukuki işlem bulunuyorsa HMK m.200 ve devamındaki yazılı delille ispat kuralları dikkate alınmalıdır. Dava sebebini sebepsiz zenginleşme olarak adlandırmak, yazılı delille ispat zorunluluğunu otomatik olarak ortadan kaldırmaz.

Para alacağı belirli ve muaccel ise, İİK m.257 ve devamındaki şartların oluşması halinde ihtiyati haciz talep edilebilir. Sebepsiz zenginleşme iddiası, tek başına ihtiyati haciz için yeterli değildir; alacağın varlığı ve tedbir ihtiyacı yaklaşık ispat düzeyinde ortaya konulmalıdır.

İhtiyati tedbir ise uyuşmazlık konusu üzerinde mevcut durumda meydana gelebilecek ciddi zarar veya hakkın elde edilmesini zorlaştıracak değişiklikleri önlemeye yöneliktir. Sırf para alacağının tahsilini güvence altına almak için ihtiyati tedbir yerine çoğu kez ihtiyati haciz değerlendirilir. Somut talebin aynen iade, tapu kaydı, araç veya belirli bir mal üzerinde yoğunlaşması halinde tedbirin türü ayrıca belirlenir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/157, K. 2021/672, 03.06.2021

Kararda, sebepsiz zenginleşme için zenginleşme, karşı tarafta fakirleşme, uygun bağlantı ve haklı sebebin yokluğu esas alınmıştır. Geçersiz, gerçekleşmemiş veya sonradan ortadan kalkmış sebep ayrımı açıklanmıştır.[^1]

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/1435, K. 2021/885, 01.07.2021

Sebepsiz zenginleşme talebinin tali niteliği vurgulanmış; sözleşme veya mülkiyet hakkına dayanan asli talep mevcutsa sebepsiz zenginleşmenin bu yolun yerine geçirilemeyeceği belirtilmiştir.[^4]

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2021/6550, K. 2021/11812, 22.11.2021

İcra takibi bulunmadan yapılan ödemenin iadesi talebinin, somut olayda İİK m.72 kapsamındaki istirdat davası değil, TBK m.77'ye dayanan sebepsiz zenginleşme alacağı olduğu kabul edilmiştir. Talebin TBK m.82'deki iki ve on yıllık zamanaşımına tabi olduğu belirtilmiştir.[^6]

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2020/6836, K. 2021/8631, 20.09.2021

Resmi şekle uyulmadan yapılan taşınmaz satışı nedeniyle ödenen bedelin iadesinde denkleştirici adalet ilkesi uygulanmış; ödemenin alım gücünün birden fazla ekonomik veri esas alınarak uzman bilirkişi tarafından belirlenmesi gerektiği ifade edilmiştir.[^2]

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2021/6036, K. 2021/9848, 11.10.2021

Geçersiz araç devri ilişkisinde tarafların verdiklerini sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri isteyebileceği; ancak davacının yaptığı gerçek ödemelerin tespit edilmesi ve aracın kimde bulunduğunun özellikle faiz yönünden değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmiştir.[^9]

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2025/3339, K. 2025/4408, 29.09.2025

Fiil ehliyeti bulunmayan kişiyle kurulan kredi ilişkisinin sonuçları bakımından geçersiz sözleşmenin tasfiyesinin TBK m.77-82 çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir. Karar, geçersiz işlemlerde tarafların yalnızca sözleşme hükümleriyle değil, iade hükümleriyle de karşılıklı durumlarının araştırılması gerektiğini göstermektedir.[^10]

Her karar kendi maddi vakıasına göre verilmiştir. Bir kararın hukuki ilkesi somut olaya uygulanırken tarafların sıfatı, işlem tarihi, ödeme biçimi, zilyetlik, iyi niyet ve özel kanun hükümleri ayrıca incelenmelidir.

Sebepsiz zenginleşmede en yoğun tartışma, talebin mutlak biçimde tali olup olmadığı ve diğer iade talepleriyle yarışıp yarışamayacağı üzerindedir. Yargıtay çoğu kararında tali nitelik vurgusu yaparken, öğretide bazı yazarlar başka bir talebin teorik olarak var olmasının tek başına sebepsiz zenginleşmeyi dışlamaması gerektiğini; talep haklarının amacı ve somut olayda gerçekten kullanılabilir olup olmadığının incelenmesi gerektiğini savunmaktadır.

Borç olmayan şeyin ifasında da TBK m.78'deki "kendisini borçlu sanma" koşulunun kapsamı tartışmalıdır. Ödeme yapan kişinin yanılgısı bulunmasa bile, ödeme özgür iradeyle yapılmamışsa veya ciddi güç dengesizliği altında gerçekleşmişse iade talebinin bütünüyle kapatılmasının adil olmadığı yönünde güçlü bir öğretisel yaklaşım vardır.[^3]

Bir diğer tartışma, sözleşmede kararlaştırılandan fazla yapılan ödemenin iadesinin sözleşmeye mi yoksa sebepsiz zenginleşmeye mi dayanacağıdır. Talebin hukuki sebebi; zamanaşımı, görev, faiz ve ispat rejimini değiştirebileceğinden, fazla ödemenin sözleşmenin ifası içinde mi yoksa sözleşme dışı bağımsız bir değer kayması olarak mı gerçekleştiği belirlenmelidir.

1. Ödemenin yapıldığı tarih ile geri isteme hakkının öğrenildiği tarih ayrı ayrı belirlenmelidir.
2. Davalının zenginleşmesini haklı gösteren sözleşme, bağış veya başka bir ilişki bulunup bulunmadığı araştırılmalıdır.
3. Talebin sözleşme, mülkiyet, haksız fiil, vekaletsiz iş görme veya istirdat hükümlerinden hangisine dayandığı netleştirilmelidir.
4. Görevli mahkeme temel ilişkiye göre tespit edilmelidir.
5. Zorunlu arabuluculuk bulunup bulunmadığı dava açılmadan önce kontrol edilmelidir.
6. İhtar gönderilerek alacağın miktarı, hukuki sebebi ve ödeme süresi açıkça bildirilmelidir.
7. Banka kayıtları yalnızca transferi değil, transferin amacını destekleyen diğer delillerle birlikte sunulmalıdır.
8. Karşılıklı iade gereken durumlarda davacının kendi edimini geri verme teklifi değerlendirilmelidir.
9. Güncelleme veya denkleştirici adalet talebi varsa hesap yöntemi ve ilgili içtihat somut biçimde açıklanmalıdır.
10. Davanın belirsiz alacak, kısmi dava, terditli dava veya itirazın iptali şeklinde açılıp açılamayacağı dosyanın özelliklerine göre belirlenmelidir.

Geçerli sözleşme varken yalnızca sebepsiz zenginleşmeye dayanmak

Taraflar arasında geçerli bir sözleşme varsa, öncelikle sözleşmeden doğan talep kullanılmalıdır. Yanlış hukuki kurgu zamanaşımı ve görev itirazlarına yol açabilir.

İki yıllık sürenin her zaman ödeme tarihinde başladığını kabul etmek

Kısa zamanaşımı, geri isteme hakkının öğrenildiği tarihten başlar. Ancak on yıllık üst süre unutulmamalıdır.

İstirdat davası ile sebepsiz zenginleşme davasını karıştırmak

İcra takibi kapsamında yapılan ödeme ile takip dışı ödeme aynı değildir. İİK m.72'deki bir yıllık hak düşürücü süre ile TBK m.82'deki zamanaşımı birbirine karıştırılmamalıdır.

Dekontu hukuki sebebin kesin kanıtı saymak

Dekont, ödemenin yapıldığını ispatlar. Ödemenin borç, bağış, avans veya emanet olduğu ayrıca değerlendirilir.

Faizi otomatik olarak ödeme tarihinden istemek

Temerrüt ve karşılıklı iade koşulları açıklanmadan ödeme tarihinden faiz istenmesi talebin kısmen reddine neden olabilir.

Her parasal kaybı denkleştirici adalet hesabına tabi sanmak

Denkleştirici adalet özellikle geçersiz satış ilişkilerinde gelişmiş bir içtihat yöntemidir. Her sebepsiz zenginleşme dosyasında kendiliğinden uygulanmaz.

Sebepsiz zenginleşme, yalnızca "karşı taraf haksız para aldı" denilerek uygulanabilecek geniş ve sınırsız bir dava sebebi değildir. Bu kurum, hukuki sebebi bulunmayan değer kaymalarını düzeltir; geçerli sözleşmenin, mülkiyet hakkının veya özel kanun yolunun yerine geçirilmemelidir.

Başarılı bir hukuki kurgu için önce değer hareketinin kaynağı belirlenmeli, sonra geçerli bir hukuki sebebin bulunup bulunmadığı incelenmelidir. Zamanaşımının başlangıcı, görevli mahkeme, arabuluculuk, karşılıklı iade, iyi niyet, faiz ve ispat rejimi aynı dosyada birbirine bağlıdır. Özellikle geçersiz taşınmaz veya araç satışları, yanlış banka transferleri, gerçekleşmeyen yatırım ve ortaklık ödemeleri ile icra baskısı altında yapılan ödemeler birbirinden farklı kurallara tabidir.

Sebepsiz zenginleşme uyuşmazlıklarında sürelerin kaçırılması, talebin yanlış hukuki sebebe dayandırılması, görevli mahkemenin hatalı belirlenmesi veya delillerin usulüne uygun sunulmaması hak kaybına neden olabilir. Somut olayınızın güncel mevzuat, ödeme belgeleri ve uygulanabilir yargı kararları çerçevesinde değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.

Mevzuat ve içtihat kontrol tarihi: 30.07.2026. Kararların somut olaya uygulanabilirliği, dava tarihindeki mevzuat ve dosya özellikleri ayrıca incelenmelidir.

[^1]: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/157, K. 2021/672, T. 03.06.2021. Karar künyesi ve konu başlıkları: Lexpera.

[^2]: Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2020/6836, K. 2021/8631, T. 20.09.2021. Karar künyesi: Lexpera; karar metni özeti: Yargıtay Kararları.

[^3]: Işık Aslı Han, "Condictio Indebiti: Borç Olmayan Şeyin İfasına Dayanan Sebepsiz Zenginleşme Talebinin Şartları ve İade Talebine Yönelik Diğer Hukuki Dayanaklarla Sınırlarının Çizilmesi", Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 2024, C.30, S.1, s.435-461, DOI: 10.33433/maruhad.1454265. DergiPark.

[^4]: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/1435, K. 2021/885, T. 01.07.2021. Karar künyesi ve metni: İçtihatlar.

[^5]: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.77-82. Resmi güncel mevzuat bağlantısı: Mevzuat Bilgi Sistemi. Madde metinlerinin güncel görünümü: TBK m.77, TBK m.78, TBK m.79, TBK m.81, TBK m.82.

[^6]: Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2021/6550, K. 2021/11812, T. 22.11.2021. Karar metni.

[^7]: Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2025/3229, K. 2026/377, T. 26.01.2026. Karar künyesi: Lexpera içtihat listesi; TBK m.82 bağlamındaki karar özeti: Kanun Yolu.

[^8]: Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2018/1975, K. 2018/2508, T. 15.03.2018. Lexpera.

[^9]: Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2021/6036, K. 2021/9848, T. 11.10.2021. Karar metni.

[^10]: Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2025/3339, K. 2025/4408, T. 29.09.2025. Lexpera.

Usul ve arabuluculuk kaynakları

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.2 ve m.6: HMK m.2, HMK m.6.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.5/A'nın 01.09.2023'ten itibaren yürürlükteki şekli: Lexpera karşılaştırmalı metin.
• 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.18/B: Lexpera.
• 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m.73/A: Tüketici mevzuatı metni; hükmün anayasal denetimi: Anayasa Mahkemesi E.2020/73, K.2023/181.
• 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3: Kanun Yolu.

Kaynak metin hakkında editöryal not

Bu çalışma, kullanıcı tarafından sağlanan "Sebepsiz Zenginleşme Davası (TBK 77)" başlıklı PDF'deki konu ve örneklerden hareketle tamamen yeniden yazılmış; PDF'de yalnızca karar numarasıyla anılan içtihatların tam künyeleri bağımsız kaynaklardan kontrol edilmiştir. Doğrulanamayan karar künyesi kullanılmamıştır.