Tacir Sıfatı Nedir? Tacir Olmanın Sonuçları Nelerdir?

TTK m. 12 uyarınca bir ticari işletmeyi, kısmen de olsa kendi adına işleten kişi tacirdir. Buradaki üç unsur önemlidir:

• Ticari işletmenin varlığı: Faaliyet devamlı, bağımsız ve esnaf sınırını aşan gelir hedefli olmalıdır.
• Kendi adına işletme: İşletmeyi kendi adına yürüten kişi tacirdir. İşletmede çalışan müdür, ticari temsilci veya işçi tacir sayılmaz.
• Kısmen işletme yeterlidir: Adi ortaklık biçiminde birlikte işletilen bir ticari işletmede ortakların her biri ayrı ayrı tacir sıfatını taşır.

Tacir sıfatı, ticaret siciline tescille doğmaz. Tescil açıklayıcıdır; sıfatı doğuran, ticari işletmenin fiilen işletilmesidir. Bu nedenle sicile kaydolmadan faaliyet gösteren bir kişi de tacir sayılabilir ve tacirliğe bağlı yükümlülüklerden kurtulamaz. Buna karşılık işletmeyi henüz açmamış olsa da bir ticari işletme kuracağını sirküler, ilan veya benzeri yollarla duyuran ya da işletmesini ticaret siciline kaydettiren kişi, fiilen işletmeye başlamamış olsa bile tacir sayılır.

TTK m. 14, ayırt etme gücüne sahip olmayan, kısıtlı veya küçük olan kişilerin de adlarına ticari işletme işletilmesi hâlinde tacir sayılacaklarını düzenler. Bu durumda işletmeyi yürüten veli, vasi veya kayyım tacir olmaz; tacir sıfatı temsil edilen kişiye aittir.

TTK m. 16 uyarınca aşağıdaki tüzel kişiler tacir sayılır:

• Ticaret şirketleri: Kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketler kuruldukları andan itibaren, faaliyete geçmeseler bile tacirdir.
• Amacına ulaşmak için ticari işletme işleten dernekler ve vakıflar: Burada tacir olan, dernek veya vakfın kendisidir.
• Kamu tüzel kişileri tarafından kurulan ve özel hukuk hükümlerine göre yönetilen ya da ticari şekilde işletilen işletmeler: Kamu kaynaklı olmaları tacir sıfatını ortadan kaldırmaz.

Buna karşılık devlet, il özel idaresi, belediye ve köy gibi kamu tüzel kişileri ile kamu yararına çalışan dernekler, ticari işletme işletseler bile kendileri tacir sayılmaz; tacir sıfatı işletmeye bağlanır.

Esnaf, ekonomik faaliyeti sermayesinden çok bedenî çalışmasına dayanan ve geliri ancak geçimini sağlamaya yetecek düzeyde olan kişidir. Esnaf ile tacir arasındaki sınır, Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenen ölçütlere göre çizilir; bu tutarlar her yıl yeniden değerleme oranına göre güncellenir, bu nedenle güncel rakam yerine yürürlükteki karara bakılmalıdır.

Ayrım pratikte belirleyicidir. Esnaf, iflasa tabi değildir, ticari defter tutma yükümlülüğü tacirlerdeki kapsamda değildir ve tacirlere özgü ağırlaştırılmış sorumluluk kurallarına tabi tutulmaz. Ancak esnaf da ticaret unvanı ve haksız rekabete ilişkin bazı korumalardan yararlanır.

TTK m. 18 ve dağınık hükümler, tacir sıfatına önemli sonuçlar bağlar.

İflasa tabi olma

Tacir, faaliyeti ister ticari ister adi nitelikte olsun, borcunu ödemediği takdirde iflas yoluyla takibe tabidir. Bu, tacir olmayan borçluya göre çok daha ağır bir sonuçtur.

Ticaret unvanı seçme ve kullanma

Tacir bir ticaret unvanı seçmek, bunu ticaret siciline tescil ettirmek ve işletmesiyle ilgili belgelerde kullanmak zorundadır.

Ticaret siciline tescil ve ticari defter tutma

Tacir, işletmesini ve kanunda öngörülen olguları ticaret siciline tescil ettirmekle ve TTK m. 64 uyarınca ticari defterlerini tutmakla yükümlüdür. Defterlerin usulüne uygun tutulmaması hem ispat hem de cezai sonuçlar doğurur.

Basiretli bir iş insanı gibi hareket etme

TTK m. 18/2 uyarınca her tacirin, ticaretine ilişkin faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmesi gerekir. Bu, tacirden ortalama kişiye göre daha yüksek bir özen beklendiği anlamına gelir. Uygulamada bu ölçüt en çok şu noktalarda karşımıza çıkar:

• Sözleşmeyi imzalamadan önce içeriğini inceleme yükü,
• Fiyat, kur ve piyasa dalgalanmalarının öngörülebilir sayılması,
• Sözleşmenin uyarlanması ve aşırı ifa güçlüğü taleplerinin daha dar değerlendirilmesi,
• Ticari riskin sonuçlarına katlanma.

Yargıtay'ın yerleşik içtihadına göre tacir, öngörülebilir ticari riskleri gerekçe göstererek sözleşmeden kolayca kurtulamaz. Bununla birlikte basiretli iş insanı ölçütü sınırsız değildir; olağanüstü ve öngörülemez gelişmeler bakımından TBK m. 138 kapsamında değerlendirme yapılabilir.

İhbar ve ihtarların şekli

TTK m. 18/3 uyarınca tacirler arasında diğer tarafı temerrüde düşürmeye, sözleşmeyi feshe veya sözleşmeden dönmeye ilişkin ihbar ve ihtarların noter aracılığıyla, taahhütlü mektupla, telgrafla ya da güvenli elektronik imza kullanılarak kayıtlı elektronik posta sistemiyle yapılması gerekir.

Ücret ve faiz isteme hakkı

TTK m. 20 uyarınca ticari işletmesiyle ilgili bir iş veya hizmet gören tacir, aksi kararlaştırılmamış olsa bile uygun bir ücret isteyebilir; verdiği avans ve yaptığı giderler için ödeme tarihinden itibaren faize hak kazanır.

Ücretin ve cezai şartın indirilmesini isteyememe

TTK m. 22 uyarınca tacir sıfatını taşıyan borçlu, kararlaştırılan ücretin veya cezai şartın aşırı olduğunu ileri sürerek indirim isteyemez. Bu, tacirler arası sözleşmelerdeki ceza koşullarını çok güçlü kılan bir kuraldır. Ancak cezai şartın ahlaka aykırılık veya ekonomik yıkım boyutuna ulaşması hâlinde TBK m. 27 çerçevesinde ayrı bir denetim yapılabilir.

Fatura ve teyit mektubuna itiraz

TTK m. 21/2 uyarınca faturayı alan kişi, aldığı tarihten itibaren sekiz gün içinde içeriğine itiraz etmezse içeriği kabul etmiş sayılır. Bu karine, ticari alacak davalarının çok büyük bölümünde belirleyici rol oynar.

Ticari örf ve âdetin uygulanması

Tacirler arasındaki ilişkilerde ticari örf ve âdet, kanunda ve sözleşmede hüküm bulunmayan hâllerde uygulanır. Tacir, ilgili olduğu ticaret dalındaki teamülleri bilmediğini ileri süremez.

Tacir sıfatı, uyuşmazlığın hangi mahkemede ve hangi usulle görüleceğini de etkiler:

• Görevli mahkeme: Her iki tarafın da ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan uyuşmazlıklar TTK m. 4 uyarınca ticari dava sayılır ve TTK m. 5 uyarınca asliye ticaret mahkemesinde görülür.
• Dava şartı arabuluculuk: Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri ile itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında TTK m. 5/A uyarınca arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.
• İspat: Ticari defterler, kanunda aranan koşullar gerçekleştiğinde sahibi lehine de delil olabilir.
• Faiz: Ticari işlerde temerrüt faizi oranı, adi işlerdekinden farklı belirlenebilir.
• Ayıp ihbarı: Ticari satışta TTK m. 23 uyarınca çok kısa ihbar süreleri uygulanır.

• Sicile kayıtlı olmadığı için tacir sayılmayacağını düşünmek,
• Şirket müdürü veya ortağı olmayı kişisel tacirlikle karıştırmak,
• Tacirler arası ihtarı adi e-posta veya WhatsApp mesajıyla göndermek,
• Faturaya sekiz gün içinde itiraz etmemek,
• Ticari satışta ayıp ihbarını genel tüketici süreleriyle karıştırmak,
• Cezai şartın her hâlde indirileceğini varsaymak,
• Ticari davada arabuluculuk başvurusu yapmadan doğrudan dava açmak,
• Defterleri usulüne uygun tutmayıp sonra kendi defterine dayanmak istemek.

Tacir sıfatı, ticari hayatta kolaylık sağlayan bir etiket değil; yükümlülük ve sorumluluk artıran bir statüdür. Basiretli davranma ölçütü, sözleşme cezasında indirim isteyememe, kısa ihbar süreleri ve fatura karinesi birlikte değerlendirildiğinde, tacirin dikkatsizliğinin bedeli ağır olur.

Bu nedenle şirketlerin sözleşme süreçlerini, fatura ve ihtar akışını, defter düzenini ve alacak takibini tacirlik statüsüne uygun biçimde kurgulaması gerekir. Somut ilişkide tacir sıfatının bulunup bulunmadığı ve buna bağlı sonuçların değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.