Tahkime Elverişlilik: Hangi Uyuşmazlıklar Tahkime Konu Olabilir?

Bir uyuşmazlığın tahkime elverişli sayılabilmesi için, tarafların o konu üzerinde sulh olabilme, feragat edebilme veya kabul edebilme gibi serbest tasarruf yetkisine sahip olması aranır. Taraflar bir hakkı mahkeme dışında anlaşarak sona erdirebiliyor veya üzerinde serbestçe anlaşabiliyorsa, bu hak kural olarak tahkime de elverişlidir. Buna karşılık kamu düzenine sıkı sıkıya bağlı, tarafların iradesiyle ortadan kaldırılamayan haklar bakımından tahkim yoluna gidilemez.

Türk hukuku bakımından yerleşik anlayışa göre aşağıdaki konular kural olarak tahkime elverişli sayılmaz:

• ayni haklara ilişkin ve taşınmaz üzerindeki mülkiyet gibi tapu sicilini doğrudan ilgilendiren uyuşmazlıklar,
• boşanma, velayet, nesep gibi kişiler hukukuna ve aile hukukuna ilişkin, kamu düzeniyle sıkı bağlantılı meseleler,
• icra ve iflasın niteliğinden kaynaklanan ve devletin cebri icra tekeline bağlı bazı işlemler,
• ceza hukukuna ilişkin sorumluluk tespitleri,
• idari nitelikte olup idarenin kamu gücüne dayanan tek taraflı yetkilerine ilişkin işlemler (idari sözleşmelerin bazı unsurları ayrık tutulmak kaydıyla).

Bu listeleme kapalı ve donmuş bir liste değildir; her somut uyuşmazlıkta, talebin niteliği, tarafların o konuda tasarruf yetkisinin bulunup bulunmadığı ayrıca değerlendirilmelidir.

Buna karşılık iki tacir arasındaki ticari sözleşmelerden doğan, para alacağına veya sözleşmenin ifasına ilişkin uyuşmazlıklar kural olarak tahkime elverişlidir. Uluslararası ticaret ve tahkimin asıl uygulama alanı da budur: satış sözleşmeleri, distribütörlük ve acentelik ilişkileri, inşaat ve enerji projeleri, ortak girişim sözleşmeleri gibi alanlarda taraflar, uyuşmazlıklarını tahkime taşıyabilir.

Fikri mülkiyet haklarına ilişkin uyuşmazlıklarda ayrım yapılması gerekir. Bir sözleşmeden doğan lisans bedeli, ihlal nedeniyle tazminat gibi taraflar arasındaki mali sonuçlar kural olarak tahkime elverişlidir. Buna karşılık bir markanın veya patentin hükümsüzlüğüne karar verilmesi, sicile karşı ileri sürülen ve üçüncü kişileri de etkileyen bir sonuç doğurduğundan, bu tür taleplerin tahkime elverişliliği ayrıca ve dikkatle değerlendirilmelidir.

Rekabet hukukuna ilişkin idari yaptırımlar (rekabet kurulunun soruşturma ve ceza yetkisi) kamu düzenine ilişkin olup tahkime konu edilemez. Buna karşılık, rekabete aykırı bir davranışın taraflar arasındaki sözleşmesel ilişkiye etkisi (örneğin bir rekabet yasağı hükmünün geçersizliği veya bu nedenle doğan tazminat) taraflar arasındaki bir uyuşmazlık olarak hakem heyeti önünde tartışılabilir; ancak hakem heyeti bu değerlendirmeyi yaparken emredici rekabet hukuku kurallarını göz ardı edemez.

Tacir olmayan tüketicilerin taraf olduğu sözleşmelerde, tüketicinin zayıf taraf konumu nedeniyle tahkim şartının geçerliliği özel bir denetime tabidir; tüketicinin önceden ve müzakere edilmeden dayatılan bir tahkim şartıyla mahkemeye başvuru hakkından fiilen vazgeçirilmesi, genel işlem koşulları denetimi çerçevesinde sorunlu görülebilir. Benzer biçimde bireysel iş ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklarda da işçinin ekonomik bakımdan zayıf konumu, tahkim şartının geçerliliğinin ayrıca değerlendirilmesini gerektirir. Uluslararası ticaret ve tahkimin asıl uygulama alanı, tacirler arasındaki dengeli müzakere gücüne dayanan ticari ilişkilerdir; tüketici ve bireysel iş ilişkileri bu alanın istisnai ve özel denetime tabi kısmını oluşturur.

Pay sahipleri arasındaki sözleşmesel uyuşmazlıklar (örneğin pay devri, kâr payı dağıtımı, sözleşmeye aykırılık) kural olarak tahkime elverişlidir; bu nedenle pay sahipleri sözleşmelerine tahkim şartı konması yaygındır. Buna karşılık genel kurul kararının butlanına ilişkin bazı talepler, kararın herkese karşı (erga omnes) sonuç doğurması nedeniyle tahkime elverişlilik bakımından ayrıca tartışılır; şirket esas sözleşmesine konan bir tahkim şartının bu tür talepleri kapsayıp kapsamadığı, şartın kapsamına ve talebin niteliğine göre değerlendirilir.

Devletin taraf olduğu ve kamu gücüne dayanan vergi, harç veya idari para cezası gibi alacaklara ilişkin uyuşmazlıklar, kamu düzenine sıkı biçimde bağlı olduğundan tahkime elverişli sayılmaz. Buna karşılık devletin veya kamu kurumunun özel hukuk ilişkisi çerçevesinde taraf olduğu bazı ticari sözleşmelerde (örneğin belirli yatırım ve imtiyaz sözleşmelerinde), mevzuatın izin verdiği ölçüde tahkim şartı kararlaştırılabilir; bu tür sözleşmelerde tahkime elverişliliğin sınırları, ilgili özel mevzuat hükümlerine göre ayrıca ve dikkatle incelenmelidir.

Bir uyuşmazlığın tahkime elverişli olmadığı, yargılamanın herhangi bir aşamasında ileri sürülebilir; hakem kurulu da bu hususu kendiliğinden gözetmekle yükümlüdür. Tahkime elverişsizlik:

• tahkim anlaşmasının o uyuşmazlık bakımından geçersiz sayılmasına,
• devlet mahkemesinde açılan davada tahkim itirazının reddedilmesine,
• verilmiş bir hakem kararının iptal davasında mahkemece kendiliğinden iptal edilmesine,
• yabancı bir hakem kararının tenfizinin, elverişsizlik gerekçesiyle reddedilmesine

yol açabilir. Bu nedenle tahkime elverişlilik, hem sözleşme hazırlığı aşamasında hem de tahkim süreci boyunca gözden kaçırılmaması gereken bir konudur.

Bir sözleşmedeki taleplerin bir kısmı tahkime elverişliyken bir kısmı elverişsiz olabilir. Bu durumda hakem kurulu, elverişli olan talepler hakkında karar verirken, elverişsiz kısım bakımından yetkisizlik kararı verebilir; taraflar bu kısım için devlet mahkemesine ayrıca başvurmak durumunda kalabilir. Sözleşme hazırlığında talep türlerinin önceden ayrıştırılması, bu tür parçalanmış yargılama riskini azaltabilir.

• Tahkim şartı kaleme alınırken, sözleşmeden doğabilecek talep türlerinin (para alacağı, fesih, tazminat, sicile ilişkin talepler) önceden değerlendirilmesi,
• fikri mülkiyet ve şirketler hukukuna ilişkin karma sözleşmelerde, hangi konuların tahkime, hangilerinin devlet yargısına bırakılacağının netleştirilmesi,
• rekabet hukuku boyutu taşıyan sözleşmelerde emredici kuralların tahkim yargılamasında nasıl dikkate alınacağının öngörülmesi.

• Her türlü ticari uyuşmazlığın otomatik olarak tahkime elverişli olduğunu varsaymak,
• marka veya patentin hükümsüzlüğü talebini, lisans bedeli alacağıyla aynı kategoride değerlendirmek,
• tahkime elverişsizliği yargılamanın ileri bir aşamasına kadar gündeme getirmemek,
• genel kurul kararının iptaline ilişkin talepleri, sözleşmesel bir uyuşmazlıkla karıştırmak,
• rekabet hukukuna ilişkin idari yaptırım riskinin tahkim yoluyla bertaraf edilebileceğini düşünmek,
• kısmi elverişsizlik ihtimalini sözleşme hazırlığında hiç değerlendirmemek.

Tahkime elverişlilik, tahkim anlaşmasının geçerliliğinden önce gelen ve sonradan hakem kararının akıbetini doğrudan etkileyen bir eşik meseledir. Sözleşme hazırlığı aşamasında talep türlerinin doğru sınıflandırılması, hem gereksiz bir tahkim sürecine girilmesini hem de sonradan iptal veya tenfiz aşamasında karşılaşılabilecek elverişsizlik itirazlarını önler. Somut uyuşmazlığın tahkime elverişliliğinin değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.