Vekâlet Sözleşmesinde Azil ve İstifa: Sona Erme ve Tazminat

Vekâlet, karşılıklı güvene dayanan kişisel bir ilişkidir. Güven ilişkisinin ortadan kalkması hâlinde tarafları sözleşmeyle bağlı tutmak, sözleşmenin amacına aykırı düşer. Bu nedenle TBK m. 512, vekâlet verene de vekile de sözleşmeyi her zaman, herhangi bir sebep göstermeksizin sona erdirme hakkı tanır.

Bu hak, sözleşmeyle önceden bertaraf edilemez. Taraflar "vekâlet belirli bir süre azledilemez" şeklinde bir kayıt koysalar bile, azil veya istifa hakkının kullanılması hukuken geçerlidir; ancak sözleşmeye aykırılığın tazminat sonucu doğurup doğurmayacağı ayrıca değerlendirilir.

Azil, vekâlet verenin vekile verdiği yetkiyi tek taraflı irade beyanıyla geri almasıdır. Azil için özel bir şekil şartı aranmaz; ancak ispat kolaylığı açısından yazılı bildirim, noter ihtarı veya (dava vekâletlerinde) dosyaya azilnamenin sunulması tercih edilir.

Azil, kural olarak ileriye etkilidir; azil anına kadar yapılan işlemler geçerliliğini korur. Üçüncü kişilere karşı azlin hüküm doğurması için azlin onlara bildirilmiş veya başka şekilde öğrenilmiş olması gerekir; aksi hâlde üçüncü kişi, vekilin yetkisinin devam ettiğine iyi niyetle güvenerek işlem yapmışsa bu işlem vekâlet vereni bağlayabilir.

İstifa, vekilin üstlendiği işi görmekten tek taraflı olarak vazgeçmesidir. Vekil de tıpkı vekâlet veren gibi istifa hakkını her zaman kullanabilir. Ancak istifa, vekâlet verenin işlerini aniden ve savunmasız bırakacak şekilde kullanılırsa, bu durum tazminat yükümlülüğü doğurabilir.

Özellikle dava takibi gibi süreli işlerde istifa eden vekilin, makul bir süre önceden bildirimde bulunması ve müvekkilinin yeni bir vekil bulmasına imkân tanıması beklenir. Aksi hâlde süre kaçırma, hak kaybı gibi zararlardan istifa eden vekil sorumlu tutulabilir.

TBK m. 512, azil veya istifa hakkının her zaman kullanılabileceğini kabul etmekle birlikte önemli bir sınırlama getirir: Sözleşmeyi uygun olmayan bir zamanda sona erdiren taraf, karşı tarafın bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür.

"Uygun olmayan zaman" kavramı somut olaya göre değerlendirilir. Örneğin;

• bir davanın duruşma gününe çok yakın bir tarihte vekilin istifa etmesi,
• önemli bir hak düşürücü sürenin dolmasına kısa süre kala azil yapılması,
• yerine yeni bir vekil bulmanın fiilen imkânsız olduğu bir dönemde sözleşmenin sona erdirilmesi

uygun olmayan zamanda sona erdirmeye örnek gösterilebilir. Buna karşılık makul bir bildirim süresi tanınarak yapılan azil veya istifa, kural olarak tazminat doğurmaz.

Uygun olmayan zamanda sona erdirme hâlinde talep edilebilecek zararlar; somut olaya göre değişmekle birlikte genellikle şunları kapsar:

• yeni bir vekil/temsilci bulma ve yetkilendirme masrafları,
• yarım kalan işin tamamlanmasındaki gecikmeden doğan zarar,
• kaçırılan hak düşürücü veya zamanaşımı süresinden doğan zarar,
• vekâlet ücretine ilişkin, sözleşmenin erken sona ermesinden kaynaklanan uyuşmazlıklar.

Tazminat talebinde, zararın azil veya istifa ile illiyet bağı içinde olması ve zarar gören tarafın kendi üzerine düşen özeni göstermiş olması aranır.

Vekâlet sözleşmesinin süresinden önce sona ermesi, görülen işin karşılığında hak edilmiş ücreti kural olarak ortadan kaldırmaz. Vekilin o ana kadar yaptığı iş karşılığında ücrete hak kazanıp kazanmadığı; sözleşmenin ücretlendirme yöntemine (götürü, saatlik, dava değeri üzerinden vb.) ve sona erme sebebine göre ayrıca değerlendirilir. Avukatlık ücret sözleşmelerinde bu konudaki özel hükümler ayrıca dikkate alınmalıdır.

Azil ve istifa dışında vekâlet sözleşmesi; vekilin veya vekâlet verenin ölümü, fiil ehliyetini kaybetmesi ya da iflası gibi sebeplerle de sona erebilir. Ancak işin niteliği gereği sona ermenin vekâlet vereni ciddi zarara uğratacağı hâllerde, vekilin (veya mirasçılarının) işin devri için gerekli önlemleri alması beklenir.

Azil veya istifadan doğan tazminat talepleri, genel zamanaşımı kurallarına tabidir. TBK m. 146 uyarınca kanunda özel bir süre öngörülmeyen alacaklar on yıllık genel zamanaşımı süresine tabidir. Sürenin başlangıcı, zararın ve sorumlu kişinin öğrenildiği veya öğrenilebilir hâle geldiği tarihtir.

Vekâlet ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda görev, ilişkinin niteliğine göre belirlenir. Ticari nitelikte bir vekâlet ilişkisinde asliye ticaret mahkemesi, bunun dışında kalan hâllerde asliye hukuk mahkemesi görevli olabilir. Avukatlık sözleşmesinden doğan uyuşmazlıklarda ayrıca özel usul kuralları gündeme gelebilir.

Tazminat talep eden taraf; azil veya istifanın uygun olmayan zamanda yapıldığını ve bundan doğan somut zararı ispatlamalıdır. Başlıca deliller:

• vekâletname ve varsa yazılı vekâlet sözleşmesi,
• azil veya istifa bildirimi ve bunun tarihi,
• yeni vekil atanmasına ilişkin belgeler,
• kaçırılan süreyi gösteren dosya kayıtları,
• bilirkişi incelemesiyle tespit edilebilecek zarar kalemleri.

Birden fazla vekilin birlikte yetkilendirildiği durumlarda, azlin yalnızca bir vekile mi yoksa tüm vekillere mi yönelik olduğu açıkça belirtilmelidir. Vekâlet veren, vekillerden yalnızca birini azledip diğerleriyle ilişkisini sürdürebilir. Bu tür kısmi azillerde, azledilen vekilin daha önce yürüttüğü işlerin diğer vekillere nasıl devredileceği ve ücret paylaşımının nasıl yapılacağı, sözleşme hükümlerine göre ayrıca çözülmesi gereken bir konudur.

Vekâlet sözleşmesindeki azil hakkı ile şirketler hukukundaki yönetim kurulu üyesinin görevden alınması farklı kurumlardır. Şirket organlarının azli, ilgili şirket türüne özgü usul ve nisap kurallarına tabidir; TBK m. 512'deki serbest azil kuralı doğrudan uygulanmaz. Bu nedenle bir kişinin hem vekil hem de organ sıfatıyla görev yaptığı karma durumlarda, hangi rejimin uygulanacağının doğru tespiti büyük önem taşır.

• Azil veya istifanın sözleşmeyle hiçbir şekilde kısıtlanamayacağını unutup önceden "azledilemez" kaydı koymaya güvenmek,
• Azil veya istifa bildirimini ispatlanabilir biçimde yapmamak,
• Uygun olmayan zamanda sona erdirmenin tazminat doğurabileceğini göz ardı etmek,
• Vekâlet ücretinin sona erme ile birlikte otomatik olarak sıfırlandığını düşünmek,
• Üçüncü kişilere azlin bildirilmemesinin sonuçlarını hesaba katmamak.

Vekâlet ilişkisinin her zaman sona erdirilebilmesi kuralı, güven ilişkisinin doğal sonucudur; ancak bu serbesti sınırsız değildir. Uygun olmayan zamanda yapılan azil veya istifa, ciddi tazminat sorumluluğu doğurabilir. Hem vekâlet verenlerin hem de vekillerin, sona erdirme kararını zamanlama ve bildirim şekli bakımından dikkatle planlaması gerekir. Azil, istifa veya bundan doğan tazminat talepleri için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.