Çocukla Kişisel İlişki Kurulması: Şartları, Kapsamı ve Değiştirilmesi

Ana babadan her biri, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir. Bu hak;

• boşanma veya ayrılık kararıyla,
• velayetin değiştirilmesi davasında,
• evlilik dışı doğan çocuklarda soybağının kurulmasının ardından,
• velayetin kaldırıldığı hâllerde

düzenlenebilir.

Boşanma veya ayrılık kararı verilirken hâkim, taraflar talep etmese bile kişisel ilişkiyi düzenlemek zorundadır. Kişisel ilişki, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği bir konu değildir; anlaşmalı boşanma protokolündeki düzenleme de hâkimin denetimine tabidir.

Evet. Olağanüstü hâllerin varlığı ve çocuğun yararının gerektirmesi hâlinde, çocukla kişisel ilişki kurulması hakkı diğer kişilere, özellikle hısımlara da tanınabilir. Uygulamada bu yol en çok büyükanne ve büyükbaba tarafından kullanılır.

Bu talepte iki nokta önemlidir:

• Talep sahibinin çocukla önceden gerçek bir bağının bulunması,
• İlişkinin çocuğun huzurunu bozmayacak, ana babanın velayet hakkını fiilen işlevsiz kılmayacak biçimde düzenlenmesi.

Örneğin vefat eden ebeveynin ailesiyle çocuğun bağının sürdürülmesi, çoğu dosyada çocuğun yararına kabul edilir.

Kanunda sabit bir takvim yoktur. Hâkim, her dosyanın koşullarına göre karar verir. Değerlendirmede özellikle şunlar dikkate alınır:

1. Çocuğun yaşı: Süt çocukluğu döneminde kısa süreli ve sık görüşme; ileri yaşlarda yatılı ve uzun süreli görüşme tercih edilir.
2. Ebeveynler arasındaki mesafe: Farklı şehirlerde veya ülkelerde yaşama hâlinde takvim buna göre kurgulanır.
3. Çocuğun okul ve ders düzeni.
4. Ebeveynin çalışma koşulları.
5. Çocuğun sağlık durumu ve özel ihtiyaçları.
6. Taraflar arasındaki çatışmanın düzeyi.

Yaygın uygulamada belirli hafta sonları, yarıyıl ve yaz tatilinin bir bölümü, dinî bayramların birer günü ve çocuğun doğum günü gibi özel günler düzenlenir. Kararda alma ve teslim saatinin, yerin ve tarafların açıkça gösterilmesi zorunludur; aksi hâlde karar icra edilemez hâle gelir.

Evet. Çocuğun huzuru tehlikeye girdiğinde, ana ve baba bu haklarını çocuğun yararına aykırı olarak kullandığında, çocukla ciddi biçimde ilgilenmediğinde veya haklı başka sebepler bulunduğunda kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir ya da mevcut karar kaldırılabilir.

Uygulamada sıkça karşılaşılan sınırlama sebepleri şunlardır:

• çocuğa veya diğer ebeveyne yönelik şiddet,
• bağımlılık ya da ağır ruhsal rahatsızlık,
• çocuğu diğer ebeveyne karşı sistematik biçimde yabancılaştırma,
• çocuğun izinsiz olarak yurt dışına çıkarılma riski,
• çocuğun tekrarlanan biçimde ihmal edilmesi.

Bu hâllerde ilişkinin tümüyle kaldırılması yerine, uzman gözetiminde ya da kamuya açık bir mekânda refakatli kişisel ilişki kurulması gibi ölçülü çözümler tercih edilir. Kişisel ilişkinin tamamen kaldırılması, son çare niteliğindedir.

Evet. Çocuğun yaşı ilerledikçe, ebeveynlerin yaşam koşulları değiştikçe veya mevcut düzen fiilen uygulanamaz hâle geldikçe kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi istenebilir.

Değişiklik talebi için;

• çocuğun okul ve etkinlik düzeninin değişmesi,
• taraflardan birinin şehir veya ülke değiştirmesi,
• çocuğun sağlık durumundaki değişiklik,
• mevcut takvimin çocuğun yaşına uygun olmaması

gibi somut gerekçeler gösterilmelidir. Bu dava için hak düşürücü süre öngörülmemiştir.

Kişisel ilişkinin engellenmesi hem hukuki hem de fiilî sonuçlar doğurur. Başvurulabilecek yollar şunlardır:

• Kararın icrası için yetkili birimlere başvurmak. Çocuk teslimi ve çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair kararların yerine getirilmesi artık icra dairelerinde değil, adliyelerdeki adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlükleri aracılığıyla yürütülür.
• Kararın yerine getirilmesine muhalefet eden kişi hakkında öngörülen yaptırımların uygulanmasını istemek.
• Israrlı engelleme hâlinde velayetin değiştirilmesi davası açmak.
• Çocuğun yabancılaştırılması söz konusuysa uzman incelemesi ve tedbir talep etmek.

Buna karşılık kişisel ilişkinin engellenmesi, iştirak nafakasının ödenmemesini haklı kılmaz. Nafaka ile kişisel ilişki birbirinin karşılığı değildir; biri yerine getirilmediği için diğeri askıya alınamaz.

Kişisel ilişki uyuşmazlıklarında görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar.

Boşanma davası derdestse talep aynı dosyada, tedbir yoluyla ileri sürülür. Boşanmadan sonra açılacak davalarda kural olarak davalının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Kişisel ilişki kamu düzenine ilişkin olduğundan dava şartı arabuluculuk uygulanmaz.

Yargılama uzun sürebileceğinden, dava süresince geçici kişisel ilişki kurulmasını istemek büyük önem taşır. Aksi hâlde ebeveyn ile çocuk arasındaki bağ, hüküm verilene kadar zayıflayabilir.

Geçici düzenleme talebinde;

• çocuğun yaşı ve alışkanlıkları,
• tarafların adresleri arasındaki mesafe,
• çocuğun okul takvimi,
• varsa risk unsurları

açıkça gösterilmelidir. Risk iddiası varsa refakatli görüşme talep edilebilir.

• Kararda gün, saat, yer ve teslim usulünü belirsiz bırakmak,
• kişisel ilişki takvimini çocuğun yaşına uygun olmayan biçimde talep etmek,
• görüşmelerin gerçekleşmediğini belgelemeden yıllarca beklemek,
• nafaka ödenmediği için çocuğu teslim etmemek,
• çocuğu diğer ebeveyn hakkında bilgi kaynağı gibi kullanmak,
• yurt dışı seyahat izni konusunu hiç düzenlememek,
• geçici kişisel ilişki talebini dava dilekçesine yazmamak,
• büyükanne ve büyükbabanın talebini velayet talebi gibi kurgulamak.

Kişisel ilişki dosyalarında en sık karşılaşılan sorun, kararın uygulanabilir ayrıntıda yazılmamasıdır. Günün, saatin, teslim yerinin ve tatil dönemlerinin net biçimde belirlenmediği kararlar, her görüşmede yeni bir tartışma doğurur.

Bu nedenle talebin çocuğun yaşına ve gerçek yaşam düzenine uygun biçimde kurgulanması, geçici düzenlemenin baştan istenmesi ve engelleme hâlinde tutanak ile kayıt tutulması gerekir. Çocukla kişisel ilişki kurulması, değiştirilmesi ve kararın yerine getirilmesi konularındaki talepleriniz için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.