Velayette Çocuğun Üstün Yararı Nedir? Mahkeme Neye Göre Karar Verir?

Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır. Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim, velayeti eşlerden birine bırakabilir. Boşanma hâlinde velayet, çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir.

Ana ve baba evli değilse velayet kural olarak anaya aittir. Ana küçük, kısıtlı ya da ölmüşse veya velayet kendisinden alınmışsa hâkim, çocuğun yararına göre vasi atar ya da velayeti babaya verir.

Boşanma veya ayrılık kararı verilirken hâkim, taraflar istemese bile velayet ve çocukla kişisel ilişki konusunda karar vermek zorundadır. Velayet, tarafların üzerinde serbestçe pazarlık edebileceği bir konu değildir; anlaşmalı boşanmada dahi protokoldeki velayet düzenlemesi hâkimin denetimine tabidir.

Çocuğun üstün yararı, çocuğun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve toplumsal gelişiminin en iyi biçimde sağlanmasını ifade eder. Bu ilke hem Türk Medeni Kanunu’nun velayete ilişkin hükümlerinin hem de Türkiye’nin taraf olduğu Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin temelidir.

Uygulamada bu ilke şu anlama gelir:

• Velayet, ana babanın “hak ettiği” bir ödül değildir.
• Velayet, boşanmadaki kusurun cezası ya da mükâfatı olarak dağıtılamaz.
• Ekonomik üstünlük tek başına velayet sebebi değildir; yoksulluk da tek başına velayetten yoksunluk sebebi değildir.
• Çocuğun mevcut düzeninin sarsılmaması kural olarak yararınadır.

Velayet davalarında hâkim, kendiliğinden araştırma ilkesi gereği tarafların ileri sürmediği hususları da inceler. Karar verilirken özellikle şu ölçütler değerlendirilir:

1. Çocuğun yaşı ve gelişim dönemi: Küçük yaştaki çocuk bakımından anne bakım ve şefkatine duyulan ihtiyaç ayrıca gözetilir. Bu, mutlak bir kural değil, çocuğun somut ihtiyacına bağlı bir değerlendirmedir.
2. Fiilî bakım durumu: Çocuğa fiilen kim bakmakta, günlük ihtiyaçlarını kim karşılamaktadır.
3. Ana babanın çocuğa ayırabileceği zaman: Çalışma düzeni, seyahat sıklığı, vardiya durumu.
4. Barınma ve çevre koşulları: Konutun uygunluğu, okul ve sosyal çevreye yakınlık.
5. Ana babanın kişisel durumu: Ruh sağlığı, bağımlılık, şiddet eğilimi, ihmalkârlık.
6. Kardeşlerin birlikteliği: Kardeşlerin kural olarak ayrılmaması yararlarına kabul edilir.
7. Diğer ebeveynle ilişkiye verilen destek: Çocuğu diğer ebeveynden soğutmaya çalışan, kişisel ilişkiyi engelleyen tutum aleyhe değerlendirilir.
8. Çocuğun görüşü: İdrak çağındaki çocuğun tercihi dikkate alınır.
9. Çocuğun alıştığı düzen: Okul, arkadaş çevresi, tedavi gereksinimi gibi süreklilik gerektiren unsurlar.

Yargıtay’ın yerleşik içtihadına göre velayet düzenlenirken tarafların kusur durumu değil, çocuğun menfaati esas alınır. Boşanmada ağır kusurlu sayılan eş, iyi bir ebeveyn olabildiği ölçüde velayeti alabilir.

Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası düzenlemeler, çocuğun kendisini ilgilendiren yargılamalarda görüşünü açıklama hakkını güvence altına alır. Uygulamada idrak çağında kabul edilen çocuklar, velayet ve kişisel ilişki konusunda dinlenir.

Dinleme, çocuğa “anneni mi babanı mı seçiyorsun” diye sormak değildir. Amaç, çocuğun duygu ve düşüncelerinin uzman gözetiminde anlaşılmasıdır. Bu nedenle dinleme çoğunlukla adliyedeki adli görüşme odalarında, pedagog, psikolog veya sosyal çalışmacı eşliğinde yapılır.

Çocuğun beyanı hâkimi bağlamaz. Çocuğun yönlendirildiği, korkutulduğu veya sadakat çatışması yaşadığı belirlenirse beyana sınırlı değer verilir.

Aile mahkemeleri, bünyelerinde görev yapan uzmanlardan yararlanır. Velayet uyuşmazlıklarında mahkeme, tarafların ve çocuğun yaşam koşullarını yerinde inceleyen bir sosyal inceleme raporu aldırabilir.

Raporda genellikle şu hususlar yer alır:

• ev ziyaretleri ve barınma koşulları,
• ana babanın çocukla ilişkisinin niteliği,
• çocuğun ruhsal durumu ve okul başarısı,
• ebeveynlerin iş birliğine yatkınlığı,
• çocuğun ihtiyaçları bakımından hangi ebeveynin daha uygun olduğu.

Rapor hâkimi bağlayıcı değildir; ancak aksi yönde karar verilecekse gerekçesinin somut biçimde açıklanması gerekir. Rapora itiraz eden taraf, itirazını genel değerlendirmelerle değil, rapordaki tespitlerin hangi delille çeliştiğini göstererek yapmalıdır.

Velayetin bir tarafa verilmesi, diğer ebeveyni çocuğun hayatından çıkarmaz. Velayeti almayan ana veya baba;

• çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteyebilir,
• çocuğun eğitimi ve sağlığı hakkında bilgi alma hakkını kullanabilir,
• çocuğun yararına aykırı gördüğü durumlarda mahkemeye başvurabilir,
• koşulları değiştiğinde velayetin değiştirilmesini talep edebilir.

Buna karşılık velayeti almayan ebeveyn, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmakla yükümlüdür. Bu katkı, iştirak nafakası olarak hükmedilir ve velayetin kimde olduğundan bağımsız bir yükümlülüktür.

Velayete ilişkin uyuşmazlıklarda görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi kurulmayan yerlerde davaya asliye hukuk mahkemesi, aile mahkemesi sıfatıyla bakar.

Boşanma davası devam ederken velayet ayrı bir dava konusu yapılmaz; boşanma davasında karara bağlanır. Boşanmadan sonra açılacak velayetin değiştirilmesi davalarında kural olarak davalının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Çocuğun fiilen bulunduğu yer, tedbir talepleri bakımından ayrıca önem taşır.

Velayet kamu düzenine ilişkin olduğundan, bu davalarda dava şartı arabuluculuk uygulanmaz. Velayet, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği bir hak değildir.

Dava sonuçlanana kadar geçen sürede çocuğun korunması gerekir. Hâkim, dava süresince;

• çocuğun geçici olarak hangi ebeveynin yanında kalacağına,
• diğer ebeveynle geçici kişisel ilişkinin nasıl kurulacağına,
• geçici iştirak nafakasına,
• gerekli görülürse çocuğun yurt dışına çıkışının sınırlanmasına

karar verebilir. Bu tedbirler yargılama boyunca değişen koşullara göre yeniden düzenlenebilir.

Hayır. Velayet, niteliği gereği kesin hüküm oluşturmaz. Koşullar değiştiğinde velayetin değiştirilmesi istenebilir. Çocuğun yaşı ilerledikçe, ebeveynlerin yaşam düzeni değiştikçe veya velayet sahibi yükümlülüklerini savsakladıkça yeniden değerlendirme yapılabilir.

Bu esneklik, velayeti alan tarafın istediği gibi davranabileceği anlamına gelmez. Aksine, velayeti kullanan ebeveynin çocuğun yararını gözetme yükümlülüğü süreklidir ve denetime tabidir.

• Velayeti boşanma davasındaki kusurun karşılığı olarak görmek,
• çocuğu diğer ebeveyne karşı kışkırtmak ve bunu delil olarak sunmak,
• çocuğu duruşma salonuna getirip taraf beyanına alet etmek,
• kişisel ilişkiyi fiilen engelleyip kendi lehine sonuç doğuracağını sanmak,
• sosyal inceleme raporunu okumadan genel ifadelerle itiraz etmek,
• yalnız gelir düzeyinin velayeti belirleyeceğini düşünmek,
• çocuğun okulunu ve yaşadığı şehri dava sırasında habersiz değiştirmek,
• geçici velayet ve tedbir taleplerini dilekçede hiç ileri sürmemek.

Velayet uyuşmazlıklarında en sık yapılan yanlış, dosyayı eşler arasındaki hesaplaşmanın devamı olarak kurgulamaktır. Mahkeme ise tek bir soruya cevap arar: Çocuğun bedensel ve ruhsal gelişimi hangi düzende daha iyi korunur?

Bu nedenle velayet talebinin; fiilî bakım düzeni, çalışma koşulları, barınma imkânları, çocuğun okul ve sağlık durumu ve diğer ebeveynle ilişkinin sürdürülmesine gösterilen tutum bakımından somut delillerle desteklenmesi gerekir. Velayet ve çocukla kişisel ilişki konusundaki talepleriniz için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.