Velayetin Kaldırılması Davası: Sebepleri, Süreci ve Sonuçları

Kanun, çocuğun korunmasında ölçülülük ilkesini benimsemiştir. Hâkim, çocuğun menfaati tehlikeye düştüğünde önce daha hafif önlemlere başvurur:

1. Koruma önlemleri: Ana babaya uyarıda bulunulması, çocuğun bakımı ve eğitimi konusunda gerekli düzenlemelerin yapılması, çocuğa rehber veya danışman atanması gibi önlemler.
2. Çocuğun aileden alınması: Çocuğun bedensel ve zihinsel gelişmesi tehlikede bulunur veya çocuk manen terk edilmiş hâlde kalırsa, çocuğun ana babadan alınarak bir aile yanına veya kuruma yerleştirilmesi.
3. Velayetin kaldırılması: Yukarıdaki önlemlerle sonuç alınamadığında veya bu önlemlerin yetersiz kalacağı önceden anlaşıldığında başvurulan son çare.

Bu kademeli yapı nedeniyle mahkeme, doğrudan velayetin kaldırılmasına karar vermeden önce daha hafif önlemlerin uygulanabilirliğini değerlendirir.

Kanun iki temel sebep grubu öngörmüştür.

Velayet görevinin gereği gibi yerine getirilememesi

Ana ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri sebeplerden biriyle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi hâlinde velayet kaldırılabilir. Burada kusur şart değildir; belirleyici olan çocuğun korunma ihtiyacıdır.

Bu kapsamda değerlendirilen tipik durumlar:

• ağır ve süreklilik gösteren fiziksel ya da ruhsal hastalık,
• ceza infaz kurumunda uzun süreli bulunma,
• uzun süredir çocuktan uzakta yaşama ve ulaşılamama,
• velayet görevini yerine getirmeye elverişli olmayan yaşam koşulları.

Çocuğa yeterli ilgi gösterilmemesi veya yükümlülüklerin ağır biçimde savsaklanması

Ana ve babanın çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi ya da ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması da velayetin kaldırılması sebebidir. Uygulamada;

• çocuğa yönelik fiziksel, cinsel veya psikolojik şiddet,
• çocuğun eğitiminin ve sağlığının sürekli ihmal edilmesi,
• çocuğun dilendirilmesi veya çalıştırılması,
• bağımlılık nedeniyle çocuğun bakımsız bırakılması,
• çocuğun suça sürüklenmesine göz yumulması

bu kapsamda değerlendirilir.

Hayır. Ana veya babanın yeniden evlenmesi tek başına velayetin kaldırılmasını gerektirmez. Ancak çocuğun menfaati gerektirdiğinde velayet sahibi değiştirilebilir veya duruma göre velayet kaldırılabilir.

Bu nedenle yalnız yeni evliliğe dayanan talepler sonuç doğurmaz; yeni durumun çocuğun gelişimini olumsuz etkilediğinin somut delillerle ortaya konması gerekir.

Velayetin kaldırılması;

• diğer ebeveynin talebiyle,
• çocuğun yakınlarının veya ilgililerin bildirimi üzerine,
• Cumhuriyet savcısının talebiyle,
• ilgili kamu kurumlarının bildirimi üzerine,
• hâkimin kendiliğinden harekete geçmesiyle

gündeme gelebilir. Çocuğun korunmasına ilişkin bu davalarda hâkim, tarafların taleplerine ve gösterdiği delillere bağlı değildir; kendiliğinden araştırma yapar.

Evet. Velayet ana ve babanın her ikisinden birden kaldırılabilir. Bu durumda çocuğa vasi atanır ve çocuğun korunması vesayet hükümlerine göre sağlanır.

Velayet yalnız bir ebeveynden kaldırılırsa, kural olarak velayet diğer ebeveyne verilir. Diğer ebeveynin de velayeti kullanmaya elverişli olmaması hâlinde yine vasi ataması yoluna gidilir.

Ayrıca kararda aksi belirtilmedikçe velayetin kaldırılması, mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar.

Evet. Velayetin kaldırılması, ana babanın çocuğun bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Ana ve baba, velayet hakları alınmış olsa bile malî güçleri oranında bu giderlere katılmakla yükümlüdür.

Bu nedenle velayetin kaldırılması kararıyla birlikte iştirak nafakasına hükmedilmesi ya da mevcut nafakanın vasiye ya da çocuğun yerleştirildiği kuruma ödenmesi gündeme gelir.

Velayetin kaldırılması, kişisel ilişki hakkını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Çocuğun yararına aykırı düşmediği ölçüde, sınırlı ve gerektiğinde refakatli biçimde kişisel ilişki kurulmasına karar verilebilir.

Buna karşılık kişisel ilişkinin çocuğun huzurunu tehlikeye düşürdüğü hâllerde, bu hakkın da sınırlanması veya kaldırılması istenebilir.

Evet. Velayetin kaldırılmasını gerektiren sebepler ortadan kalktığında, hâkim durumun değişmesine göre yeni bir karar verebilir. Velayetin geri verilmesi için;

• sebeplerin gerçekten ortadan kalkmış olması,
• ebeveynin çocuğun bakım ve eğitimini üstlenebilecek duruma gelmiş olması,
• geri verilmenin çocuğun yararına uygun düşmesi

aranır. Değerlendirmede sosyal inceleme raporu ve uzman görüşü belirleyici olur. Çocuğun mevcut düzeninden koparılmasının yaratacağı etki de ayrıca gözetilir.

Görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla görev yapar. Çocuğun korunmasına ilişkin bazı önlemler bakımından çocuk mahkemeleri ve idari makamlar da yetkili olabilir.

Yetkide kural, davalının yerleşim yeri mahkemesidir. Çocuğun fiilen bulunduğu yer, acil koruma tedbirleri bakımından ayrıca önem taşır. Velayet kamu düzenine ilişkin olduğundan dava şartı arabuluculuk uygulanmaz.

Bu davalar için hak düşürücü süre veya zamanaşımı öngörülmemiştir; çocuk ergin olana kadar koşulları oluştuğunda başvurulabilir.

• Velayetin değiştirilmesi ile kaldırılmasını birbirine karıştırmak,
• ağır iddiaları belgesiz ileri sürmek,
• daha hafif koruma önlemlerinin tartışılacağını göz ardı etmek,
• kararla birlikte nafaka ve kişisel ilişki taleplerini ileri sürmemek,
• acil hâllerde geçici tedbir talebinde bulunmamak,
• yalnız yeniden evlenmeye dayanarak talepte bulunmak,
• vasi atanması gerektiği hâlde bu konuda talep ve öneri sunmamak,
• sosyal inceleme sürecinde uzmanlarla iş birliğinden kaçınmak.

Velayetin kaldırılması, çocuğun korunmasında son çaredir. Mahkemeler bu karara, daha hafif önlemlerin yetersiz kaldığı hâllerde ve somut delillere dayanarak ulaşır.

Bu nedenle talebin; okul ve sağlık kayıtları, kolluk ve savcılık dosyaları, sosyal inceleme raporu ve tanık beyanlarıyla desteklenmesi gerekir. Aynı şekilde velayetin kaldırılması istemiyle karşılaşan ebeveynin de savunmasını, çocuğun bakımına ilişkin somut belgelerle ortaya koyması önemlidir.

Velayetin kaldırılması, çocuğun korunmasına ilişkin önlemler ve velayetin geri verilmesi taleplerinizde Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.