Çocuk 18 Yaşına Girince Nafaka Biter mi? Eğitim Nafakası Nasıl İstenir?

TMK m. 11 uyarınca erginlik on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar. Evlenme ve mahkeme kararıyla ergin kılınma da erginlik sonucu doğurur.

TMK m. 327 ve m. 328 uyarınca çocuğun bakım, eğitim ve korunması için gereken giderler ana ve babaya aittir ve bu yükümlülük kural olarak çocuğun ergin olmasına kadar sürer. İştirak nafakası, velayet kendisine bırakılmayan tarafın bu giderlere katılmasını sağlayan araçtır. Velayet erginlikle son bulduğuna göre, ona bağlı iştirak nafakası da son bulur.

Bu sona erme için ayrıca dava açılmasına gerek yoktur; kendiliğinden gerçekleşir.

TMK m. 328/2 uyarınca çocuk ergin olduğu hâlde eğitimi devam ediyorsa, ana ve baba durum ve koşullara göre kendilerinden beklenebilecek ölçüde, çocuğun eğitimi sona erinceye kadar bakım borçlarını sürdürmekle yükümlüdür.

Bu hüküm iki önemli sonuç doğurur:

1. Yükümlülük her iki ebeveyn için geçerlidir; yalnız boşanmada nafaka ödeyen taraf için değil.
2. Yükümlülük sınırsız değildir; ana ve babadan “beklenebilecek ölçü” ile sınırlıdır.

Öğretide ve uygulamada bu talebin niteliği tartışılmıştır. Kimi görüş, bunu bakım yükümlülüğünün uzantısı olarak TMK m. 328/2'ye; kimi görüş ise yardım nafakası niteliğinde sayarak TMK m. 364'e dayandırır. Sonuç bakımından her iki yolda da dava aile mahkemesinde açılır ve benzer ölçütler uygulanır.

Bu, uygulamada en çok hata yapılan noktadır. Çocuk ergin olduktan sonra artık velayet ilişkisi bulunmadığından, anne veya baba çocuk adına dava açamaz. Dava ergin çocuğun kendisi tarafından, kendi adına açılmalıdır.

Anne veya babanın çocuk adına açtığı dava, aktif dava ehliyeti ve taraf sıfatı yokluğu nedeniyle reddedilebilir. Çocuk isterse anne ya da babasına veya bir avukata vekâlet vererek davayı takip ettirebilir; fakat davacı sıfatı çocukta olmalıdır.

Dava, nafaka istenen ebeveyne karşı açılır. Her iki ebeveynden de talepte bulunulacaksa ikisine birlikte dava açılır.

Mahkemenin aradığı başlıca koşullar şunlardır:

• Eğitimin fiilen sürüyor olması: Kayıtlı olmak yeterli görülmeyebilir; düzenli devam ve makul bir ilerleme aranır.
• Eğitimin makul sürede tamamlanabilir olması: Sürekli sınıf tekrarı, uzun süreli kayıt dondurma veya sonu görünmeyen öğrencilik talebi zayıflatır.
• Çocuğun kendi geliriyle giderlerini karşılayamaması: Düzenli ve yeterli geliri olan, çalışan çocuğun talebi reddedilebilir.
• Ebeveynin ödeme gücünün bulunması: Kendi geçimini tehlikeye düşürecek bir yükümlülük getirilmez.
• Talebin dürüstlük kuralına aykırı olmaması: Çocuğun ebeveyniyle ilişkisini haklı bir sebep olmaksızın tamamen kesmiş olması, hakkaniyet değerlendirmesinde göz önünde tutulabilir.

Eğitimin türü konusunda kanunda sınırlama yoktur. Lise, üniversite, yüksek lisans veya meslek eğitimi somut olayın koşullarına göre değerlendirilir. Ancak eğitim düzeyi yükseldikçe “ana ve babadan beklenebilecek ölçü” değerlendirmesi daha sıkı yapılır.

Miktar belirlenirken şu unsurlar dikkate alınır:

• öğrencinin barınma gideri (yurt, kira, evde kalma durumu),
• beslenme, ulaşım ve kırtasiye giderleri,
• öğrenim ücreti ve harçlar,
• öğrencinin bursu, kredisi veya kısmi zamanlı geliri,
• eğitimin görüldüğü şehrin ekonomik koşulları,
• her iki ebeveynin geliri ve malvarlığı,
• ebeveynin bakmakla yükümlü olduğu diğer kişiler.

Nafaka, öğrencinin tüm isteklerini değil zorunlu eğitim ve geçim giderlerini karşılamaya yöneliktir. Aynı zamanda burs veya öğrenim kredisi alınması nafakayı kendiliğinden ortadan kaldırmaz; yalnız ihtiyaç miktarını azaltabilir.

Nafaka dava tarihinden itibaren hükmedilir. Erginlik tarihi ile dava tarihi arasındaki dönem için geçmişe dönük nafaka istenemez. Bu nedenle davanın erginlikten hemen sonra açılması önemlidir.

Boşanma ilamına dayalı iştirak nafakası takibi, çocuğun ergin olmasıyla birlikte devam edemez. Erginlik tarihinden sonraki aylar için tahsil yapılması hâlinde borçlu:

• icra dairesine başvurarak takibin bu yönden durdurulmasını isteyebilir,
• icra hukuk mahkemesinde şikâyet veya itiraz yoluna gidebilir,
• koşulları varsa menfi tespit ve istirdat davası açabilir.

Buna karşılık erginlikten önce doğmuş ve ödenmemiş birikmiş nafaka alacakları ortadan kalkmaz; bunlar bağımsız bir para alacağına dönüşmüş olduğundan takip devam edebilir. Alacaklının değişmesi de gündeme gelebilir: erginlikten sonra alacak çocuğun kendisine ait olur.

Yeni dönem için ise, mahkemeden alınacak yeni bir nafaka kararına dayanılarak ayrı bir icra takibi başlatılmalıdır. Eski dosyanın devamı niteliğinde işlem yapılması itiraz ve şikâyetle karşılaşır.

Eğitim nedeniyle bağlanan nafaka şu hâllerde sona erer:

• eğitimin tamamlanması veya fiilen bırakılmasıyla,
• çocuğun düzenli ve yeterli gelir elde etmeye başlamasıyla,
• ebeveynin ödeme gücünü kaybetmesiyle,
• taraflardan birinin ölümüyle.

İlk üç hâlde ödemeyi tek taraflı kesmek yerine aile mahkemesinden nafakanın kaldırılmasına karar verilmesini istemek gerekir. Aksi hâlde birikmiş nafaka nedeniyle icra takibi ve tazyik hapsi riski doğar.

Görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla bakar. Yetki bakımından genel kural davalının yerleşim yeri mahkemesidir. Nafaka davalarının niteliği nedeniyle uygulamada alacaklının yerleşim yeri mahkemesinin yetkisi de tartışılabildiğinden, dava öncesinde adres kayıtlarının kontrol edilmesi yerinde olur.

Bu talep aile hukukundan kaynaklandığından dava şartı arabuluculuk kapsamında değildir.

Öğrencinin sunması gereken başlıca belgeler:

• güncel öğrenci belgesi ve transkript,
• kayıt yenileme ve harç ödeme belgeleri,
• yurt sözleşmesi veya kira sözleşmesi,
• burs, kredi ve varsa çalışma gelirine ilişkin kayıtlar,
• banka hesap hareketleri,
• ebeveynin gelirine ilişkin SGK, tapu, araç ve vergi kayıtları talebi,
• tanık beyanları.

Mahkeme ayrıca tarafların sosyal ve ekonomik durumunu resen araştırır.

• Ergin çocuk adına anne veya babanın dava açması,
• erginlikten sonra eski icra dosyasından tahsile devam edilmesi,
• yeni dönem için ayrı takip başlatılmaması,
• davanın geç açılması ve aradaki dönemin kaybedilmesi,
• yalnız öğrenci belgesi sunulup gider kalemlerinin belgelenmemesi,
• yalnız bir ebeveyne dava açılıp diğerinin durumunun hiç gösterilmemesi,
• eğitim bittiği hâlde nafakanın kaldırılması için dava açılmaması,
• lisansüstü eğitimin her hâlde nafaka hakkı doğuracağının varsayılması.

Erginlik, nafaka ilişkisinde net bir kırılma noktasıdır. Bu tarihten sonra hem alacaklı hem borçlu bakımından yapılması gereken işlemler değişir. Yanlış tarafça açılan dava, zamanında açılmayan dava veya erginlikten sonra eski dosyadan sürdürülen takip, her iki taraf için de kayıp doğurur.

Ergin çocuğun eğitim nafakası talebinin doğru kurulması, karşı tarafın ise erginlik nedeniyle sona eren yükümlülüğe karşı doğru savunma yapması için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.