Velayetin Değiştirilmesi Davası: Şartları, Delilleri ve Süreci

Türk Medeni Kanunu, ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkimin, kendiliğinden veya ana babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alacağını düzenler. Kanundaki bu sayım örnek niteliğindedir; benzer ağırlıkta başka olgular da değişiklik sebebi olabilir.

Değişiklik talebi;

• velayetin diğer ebeveyne verilmesi,
• kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi,
• çocuğun korunmasına yönelik önlemler alınması

biçimlerinde ileri sürülebilir.

Uygulamada üç şart birlikte aranır.

Velayet düzenlemesi yapılmış olmalıdır

Önceden verilmiş bir velayet kararı bulunmalıdır. Henüz boşanma davası derdestse ayrı bir değiştirme davası açılmaz; talep aynı dosyada tedbir yoluyla ileri sürülür.

Kararın verilmesinden sonra yeni bir olgu ortaya çıkmalıdır

Dava, eski kararın hatalı olduğunu tartışma yolu değildir. Karar tarihinde var olan ve o dosyada değerlendirilmiş olgular yeniden ileri sürülerek sonuç alınamaz. Yeni olgunun karardan sonra doğmuş veya sonradan öğrenilmiş olması gerekir.

Yeni durum çocuğun yararını etkilemelidir

Her değişiklik velayeti değiştirmeyi gerektirmez. Belirleyici olan, mevcut düzenin çocuğun bedensel, zihinsel ve ruhsal gelişimi bakımından artık uygun olmamasıdır.

Uygulamada en sık dayanılan olgular şunlardır:

1. Velayet sahibinin çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi: Çocuğun bakımının fiilen üçüncü kişilere bırakılması, okul devamsızlığı, sağlık takibinin aksatılması.
2. Kişisel ilişkinin sürekli engellenmesi: Diğer ebeveynle çocuk arasındaki ilişkiyi sistemli biçimde baltalayan tutum.
3. Şiddet, ihmal veya istismar: Çocuğa ya da çocuğun yanında başka aile bireylerine yönelik şiddet.
4. Bağımlılık ve ağır ruhsal sorunlar: Velayet görevinin gereği gibi yerine getirilmesini engelleyecek düzeydeki durumlar.
5. Yerleşim yerinin değişmesi: Özellikle yurt dışına ya da uzak bir şehre taşınmanın çocuğun düzenini ve kişisel ilişkiyi bozması.
6. Çocuğun fiilen diğer ebeveynin yanında yaşamaya başlaması: Kâğıt üzerindeki düzenle fiilî durumun uzun süredir örtüşmemesi.
7. Çocuğun idrak çağına gelerek istikrarlı biçimde farklı bir tercih bildirmesi.
8. Velayet sahibinin ölümü veya velayet görevini sürekli yerine getiremeyecek duruma gelmesi.

Buna karşılık velayet sahibinin yeniden evlenmesi tek başına velayetin değiştirilmesini gerektirmez. Yeni evliliğin çocuğun yararını olumsuz etkilediğinin somut olarak ortaya konması gerekir.

Davayı velayeti elinde bulundurmayan ana veya baba, velayeti kendisine verilmiş olan tarafa karşı açar. Ayrıca velayet sahibi, kendisinin velayet görevini sürdüremeyeceğini ileri sürerek de talepte bulunabilir.

Çocuğun korunmaya muhtaç olduğu hâllerde Cumhuriyet savcısı veya ilgili idari makamlar da harekete geçebilir. Hâkim, önüne gelen bir aile hukuku uyuşmazlığında çocuğun yararı gerektiriyorsa gerekli önlemleri kendiliğinden alabilir.

Velayet davalarında hâkim, tarafların bildirdiği delillerle bağlı değildir; kendiliğinden araştırma yapar. Buna rağmen iddiasını somutlaştırmayan taraf sonuç alamaz.

Sık kullanılan deliller şunlardır:

• okul kayıtları, devamsızlık ve rehberlik servisi bilgileri,
• sağlık kayıtları, tedavi ve kontrol belgeleri,
• sosyal inceleme raporu ve uzman görüşü,
• tanık beyanları,
• kolluk ve savcılık kayıtları, koruma kararı dosyaları,
• çocuğun teslim edilmediğine ilişkin tutanaklar,
• ödeme kayıtları ve nafaka icra dosyaları,
• yerleşim yeri ve iş durumu belgeleri,
• çocuğun idrak çağındaysa uzman eşliğinde dinlenmesi.

Yargıtay’ın yerleşik içtihadına göre bu davalarda çocuğun menfaati ön planda tutulur; tarafların birbirine yönelik suçlamaları, çocuğun günlük yaşamına yansıyan somut etkileriyle birlikte değerlendirilir.

Evet. Yargılama uzun sürebileceğinden, çocuğun korunması için geçici düzenleme istenmesi önemlidir. Hâkim;

• çocuğun geçici olarak kimin yanında kalacağına,
• geçici kişisel ilişkinin kapsamına,
• geçici iştirak nafakasına,
• gerekirse çocuğun yurt dışına çıkışının önlenmesine

karar verebilir. Bu talepler dava dilekçesinde açıkça ileri sürülmelidir. Acil hâllerde talebin gerekçesi ve dayanağı ilk oturumdan önce sunulmalıdır.

Görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla görevlidir.

Yetkide kural, davalının yerleşim yeri mahkemesidir. Çocuğun fiilen bulunduğu yer, özellikle acil koruma tedbirleri bakımından uygulamada ayrıca gözetilir. Velayet kamu düzenine ilişkin olduğundan bu davalarda dava şartı arabuluculuk aranmaz; taraflar velayet üzerinde serbestçe anlaşarak mahkeme kararı olmaksızın sonuç doğuramaz.

Velayetin değiştirilmesi davası için zamanaşımı ya da hak düşürücü süre öngörülmemiştir. Çocuk ergin olana kadar, şartları oluştuğu her zaman dava açılabilir.

Bununla birlikte gecikmenin fiilî bir sonucu vardır: Çocuğun mevcut düzende geçirdiği süre uzadıkça, bu düzenin bozulmaması çocuğun yararına sayılabilir. Bu nedenle ciddi bir sebep ortaya çıktığında beklemeden hareket edilmesi gerekir.

Velayetin değişmesi, mevcut nafaka ve kişisel ilişki düzenini kendiliğinden ortadan kaldırmaz; ancak yeniden düzenlenmesini gerektirir.

• Velayeti devralan taraf lehine iştirak nafakasına hükmedilmesi istenebilir.
• Önceki iştirak nafakasının kaldırılması ayrıca talep edilmelidir.
• Velayeti kaybeden ebeveyn lehine yeni bir kişisel ilişki takvimi belirlenir.
• Yoksulluk nafakası, velayet değişikliğinden doğrudan etkilenmez; kendi şartlarına tabidir.

Bu talepler aynı davada birlikte ileri sürülebilir. Aksi hâlde velayet değişse bile eski nafaka icra takibi devam edebilir.

• Boşanma dosyasında tartışılmış olguları yeniden dava konusu yapmak,
• yeni olguyu belirtmeden yalnız eski kararı eleştirmek,
• çocuğun beyanını mahkemeye kendi imkânlarıyla kayıt altına alıp sunmaya çalışmak,
• geçici tedbir talebini dilekçeye hiç yazmamak,
• kişisel ilişki engellendiği hâlde tutanak ve kayıt tutmamak,
• velayet değişince nafakanın kendiliğinden düzeleceğini varsaymak,
• çocuğu diğer ebeveyne teslim etmeyerek fiilî durum yaratmaya çalışmak,
• sosyal inceleme sürecinde uzmanla iş birliğinden kaçınmak.

Velayetin değiştirilmesi davasında başarı, duygusal anlatıma değil, karardan sonra ortaya çıkan olguların belgeyle ortaya konmasına bağlıdır. Talebin; çocuğun okul, sağlık ve günlük yaşam düzenine yansıyan somut etkilerle desteklenmesi, geçici tedbirlerin ilk aşamada istenmesi ve nafaka ile kişisel ilişki taleplerinin birlikte ileri sürülmesi gerekir.

Velayetin değiştirilmesi, çocuk teslimi ve kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi konularındaki talepleriniz için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.