İdarenin İşlemi Geri Alması ve Kaldırması: İptalden Farkı Nedir?

Geri alma

Geri alma, sakat bir idari işlemin, idare tarafından geriye dönük olarak (tesis edildiği tarihten itibaren) hukuk âleminden kaldırılmasıdır. Sonuç, sanki işlem hiç yapılmamış gibi değerlendirilir. Geri alma kural olarak sakat (hukuka aykırı) işlemler için söz konusu olur.

Kaldırma

Kaldırma, hukuka uygun olarak tesis edilmiş bir işlemin, ileriye dönük olarak ortadan kaldırılmasıdır. Kaldırma tarihine kadar doğmuş hak ve sonuçlar kural olarak korunur; işlem yalnız o tarihten sonrası için etkisini yitirir.

Değiştirme

Değiştirme, mevcut işlemin içeriğinin kısmen veya tamamen yeni bir işlemle değiştirilmesidir. Uygulamada değiştirme, çoğu zaman eski işlemin kaldırılması ve yerine yeni bir işlem tesis edilmesi şeklinde gerçekleşir.

İdarenin sakat bir işlemi geri alma yetkisi süresizdir; kural olarak sakat işlem her zaman geri alınabilir. Ancak bu kural mutlak değildir. Şu hâllerde idarenin geri alma yetkisi sınırlanır:

• Kazanılmış hak doğuran işlemler: İşlem lehine kazanılmış hak doğurduysa, idare bu işlemi tek yanlı iradesiyle geri alarak ilgilinin hakkını ortadan kaldıramaz. Bu durumda geri alma ancak idari yargı kararıyla veya kanunda öngörülen özel bir usulle mümkün olabilir.
• Uzun süre geçmesi: Sakat işlem üzerinden makul olmayan bir süre geçmiş ve ilgili bu işleme dayanarak yeni hukuki ilişkiler kurmuşsa, hukuki güvenlik ve dürüstlük ilkesi gereği geri alma yetkisi sınırlanabilir.
• İyi niyetli üçüncü kişilerin hakları: İşlem sonucu doğan hakka güvenerek hareket eden iyi niyetli kişilerin durumu ayrıca gözetilmelidir.

Buna karşılık, henüz kazanılmış hak doğurmamış veya idarenin lehine sonuç doğuran işlemler bakımından geri alma yetkisi daha geniştir.

Bir atamanın, ihalenin veya ruhsatın hangi noktada "kazanılmış hak" doğurduğu somut olaya göre değerlendirilir. Örneğin sınav sonucunun ilanı ile atama işleminin kesinleşmesi farklı aşamalardır; hangi aşamada kazanılmış hakkın doğduğu, ilgili mevzuat ve işlemin niteliğine göre ayrıca incelenmelidir.

İYUK m. 11 uyarınca ilgililer, düzenleyici işlemler dışında, bir idari işlemin kaldırılmasını, geri alınmasını, değiştirilmesini veya yerine yeni bir işlem yapılmasını, üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapmış olan makamdan, dava açma süresi içinde isteyebilirler. Bu başvuru, işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurur.

Başvurudan sonra idare 60 gün içinde cevap vermezse istek reddedilmiş sayılır. Bu 60 günlük süre bittikten sonra durmuş olan dava açma süresi kaldığı yerden işlemeye devam eder. İdare, süresi içinde açıkça reddederse ilgili, ret cevabının tebliğinden itibaren kalan süre içinde dava açabilir.

İki yol da işlemin hukuki sonuç doğurmasını engeller; ancak niteliği ve süreçleri farklıdır:

İlgili, idareye başvurup olumlu sonuç alamazsa, süresi içinde idare mahkemesinde iptal davası açabilir. İki yol birbirini dışlamaz; ancak sürelerin doğru hesaplanması şarttır.

İdare, ilgilinin başvurusu olmasa bile kendiliğinden bir işlemi geri alabilir veya kaldırabilir. Bu, idarenin hukuka uygunluğu sağlama yükümlülüğünün bir sonucudur. Ancak burada da yukarıda anlatılan kazanılmış hak sınırı geçerlidir; idare, ilgilinin lehine doğmuş kazanılmış hakkı, sırf görüş değiştirdiği gerekçesiyle ortadan kaldıramaz.

Bir işlemin kazanılmış hak doğurup doğurmadığının tespiti, tek bir kritere göre değil birden fazla unsurun birlikte değerlendirilmesiyle yapılır. Bu ölçütler arasında işlemin kesinleşip kesinleşmediği, ilgilinin işleme dayanarak yeni hukuki ilişkiler kurup kurmadığı (örneğin görevine fiilen başlaması, emekliliğe hak kazanması gibi), işlem üzerinden geçen süre ve idarenin işlemi tesis ederken herhangi bir hataya düşüp düşmediği sayılabilir. Mahkemeler bu ölçütleri somut olayın özelliklerine göre birlikte değerlendirerek sonuca varır; tek bir ölçütün varlığı veya yokluğu otomatik olarak kazanılmış hakkın doğduğu veya doğmadığı anlamına gelmez.

İdarenin bir konudaki hukuki görüşünü zamanla değiştirmesi, tek başına önceki işlemleri geri almak için yeterli bir sebep oluşturmaz. Örneğin bir ruhsatın verilme koşullarına ilişkin yorum değişikliği, daha önce bu yoruma göre verilmiş ruhsatları geçmişe dönük olarak geçersiz kılmaz; ancak ileriye dönük yeni başvurularda güncel yorum uygulanabilir. Bu ilke, idarenin istikrarlı ve öngörülebilir davranması gereğinin, yani hukuki güvenlik ilkesinin somut bir yansımasıdır.

İdarenin geri alma, kaldırma veya değiştirme talebini reddetmesi hâlinde açılacak dava da bir idari işlemin iptali davasıdır ve idare mahkemelerinde görülür. Yetkili mahkeme, kural olarak işlemi yapan idari merciin bulunduğu yer idare mahkemesidir.

Asıl işleme karşı dava açma süresi İYUK m. 7 uyarınca kural olarak altmış gündür. İYUK m. 11 kapsamında süresi içinde yapılan başvuru bu süreyi durdurur; başvurunun reddi veya 60 günlük bekleme süresinin dolması üzerine kalan süre işlemeye devam eder. Süresi geçtikten sonra yapılan başvuru, kapanmış olan dava açma süresini yeniden açmaz.

Bir işlemin açıkça hukuka aykırı olduğunun idarece fark edilmesi hâlinde, idarenin bu işlemi kendiliğinden geri alması, hukuk devleti ilkesinin bir gereğidir. İdarenin, hatasını bildiği hâlde salt işlemi savunmak amacıyla düzeltmemesi, ilgilinin katlanmak zorunda kalacağı zararı artırabilir ve bu durum ileride açılacak bir tam yargı davasında idarenin kusurunun değerlendirilmesinde dikkate alınabilir.

• Üst makama yapılan başvurunun dava açma süresini durdurduğunu bilmeden süreyi kaçırmak,
• kazanılmış hak doğurmuş bir işlemin idarece tek yanlı geri alınabileceğini varsaymak,
• geri alma ile kaldırmayı karıştırıp yanlış tarihten itibaren hak talep etmek,
• idarenin sessiz kalmasını (zımni ret) beklemeden veya beklemeyi yanlış hesaplayarak erken ya da geç dava açmak,
• düzenleyici işlemler için de üst makama başvuru yolunun işleyeceğini düşünmek.

İdarenin kendi işlemini geri alması, kaldırması veya değiştirmesi ile idari yargı kararıyla iptali, aynı sonuca farklı yollardan ulaşan iki ayrı mekanizmadır. Özellikle kazanılmış hak tartışması ve üst makama başvurunun dava açma süresine etkisi, hak kaybına en sık yol açan noktalardır. Somut işlemin hangi aşamada olduğunun ve hangi yolun izlenmesi gerektiğinin belirlenmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.