Nama Yazılı ve Hamiline Yazılı Pay Senedi Arasındaki Fark Nedir?

TTK m. 484 uyarınca pay senetleri, hamiline veya nama yazılı olur. Esas sözleşmede hangi türün kabul edildiği gösterilir. Türün sonradan değiştirilmesi esas sözleşme değişikliği gerektirir.

• Nama yazılı pay senedi: Belirli bir kişinin adına düzenlenir. Sahibi pay defterinde kayıtlıdır. Devir, ciro ve teslim ile yapılır.
• Hamiline yazılı pay senedi: Belirli bir kişinin adı yazılmaz; senedi elinde bulunduran pay sahibi sayılır. Devir, zilyetliğin geçirilmesi ve kanunun öngördüğü bildirimle tamamlanır.

Bedelleri tamamen ödenmemiş paylar için hamiline yazılı pay senedi çıkarılamaz. Bu kural sermayenin korunması ilkesinin bir yansımasıdır: Ödenmemiş sermaye borcunun kimden isteneceğinin belirli olması gerekir.

TTK m. 486 iki ayrı düzen kurar:

• Hamiline yazılı paylarda: Yönetim kurulu, pay bedelinin tamamının ödenmesi tarihinden itibaren üç ay içinde pay senetlerini bastırıp pay sahiplerine dağıtmakla yükümlüdür. Bu, kanuni bir zorunluluktur.
• Nama yazılı paylarda: Senet bastırılması kural olarak zorunlu değildir. Ancak azlık istemde bulunursa, nama yazılı pay senedi bastırılıp tüm nama yazılı pay senedi sahiplerine dağıtılır.

Yönetim kurulunun bu yükümlülüğü yerine getirmemesi, üyelerin sorumluluğunu doğurabilir. Ayrıca hamiline yazılı pay senedi bastırılmasına ilişkin yönetim kurulu kararı tescil ve ilan edilir; şirketin internet sitesi zorunluluğuna tabi olması hâlinde sitede de yayımlanır.

İlmühaber, pay senedi bastırılıncaya kadar payı temsil etmek üzere çıkarılan geçici belgedir. Nama yazılı pay senetlerinin yerini tutmak üzere çıkarılan ilmühaberlere, nama yazılı pay senetlerine ilişkin hükümler kıyas yoluyla uygulanır.

İlmühaber uygulamada iki nedenle tercih edilir:

1. Pay senedi bastırma süreci tamamlanmadan payların kıymetli evrak niteliğinde bir belgeyle devredilebilmesini sağlar.
2. Payların elde tutulma süresinin hesaplanması bakımından, senet bastırılana kadar geçen dönemin belgelenmesine imkân verir.

İlmühaberin de usulüne uygun düzenlenmesi, şirket kaşesi ve yetkili imzaları taşıması gerekir.

Nama yazılı paylar, kanunda veya esas sözleşmede aksi öngörülmedikçe herhangi bir sınırlandırmaya bağlı olmaksızın devredilebilir. Devir, ciro edilmiş nama yazılı pay senedinin zilyetliğinin devralana geçirilmesiyle yapılır.

Devrin şirkete karşı sonuç doğurması için pay defterine kayıt gerekir. Şirketle ilişkilerde yalnızca pay defterinde kayıtlı bulunan kişi pay sahibi olarak kabul edilir. Kayıt yapılmadıkça devralan; genel kurula katılamaz, oy kullanamaz ve kâr payı talep edemez.

Esas sözleşmeyle nama yazılı payların ancak şirketin onayıyla devredilebileceği öngörülebilir. Bu sınırlamaya bağlam denir. Bağlamın sınırları kanunla belirlenmiştir: Borsaya kote edilmemiş paylarda şirket, esas sözleşmede öngörülmüş önemli bir sebebi ileri sürerek ya da payları gerçek değeriyle satın almayı önererek onayı reddedebilir. Şirket, istemin kendisine ulaşmasından itibaren üç ay içinde reddetmezse onay verilmiş sayılır.

Hamiline yazılı pay senedinin devri, senedin zilyetliğinin devralana geçirilmesiyle yapılır. Ancak devrin şirkete ve üçüncü kişilere karşı hüküm ifade etmesi, devralanın kimlik bilgilerinin Merkezi Kayıt Kuruluşuna bildirilmesine bağlıdır.

Bu bildirim yükümlülüğü, hamiline yazılı payların anonim kalmasını önlemek ve mali suçlarla mücadele amacıyla getirilmiştir. Yükümlülüğün pratik sonuçları şunlardır:

• Bildirim yapılmadığı sürece pay sahipliğinden doğan haklar kullanılamaz.
• Genel kurula katılma hakkı, bildirim yapılmış olmasına bağlıdır.
• Kâr payı ödemesi, bildirimli kayıtlara göre yapılır.
• Bildirim yükümlülüğüne aykırılık idari yaptırıma bağlanmıştır; tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir.

Şirket bakımından da yükümlülük vardır: Hamiline yazılı pay senedi bastırılmasına ilişkin karar ve senetlerin dağıtımı, kanunun ve ilgili tebliğin öngördüğü biçimde bildirilir.

Pay senedi veya ilmühaber bastırılmamış bir anonim şirkette de paylar devredilebilir. Bu hâlde devir, kıymetli evrak devri değil, alacağın devri hükümlerine göre yapılır. Bunun sonuçları şunlardır:

• Devir sözleşmesinin yazılı yapılması gerekir.
• Devrin şirkete bildirilmesi ve pay defterine kayıt talep edilmesi gerekir.
• Devralan, devredenin sahip olduğu haktan fazlasını kazanamaz.
• Esas sözleşmedeki devir sınırlamalarının uygulanıp uygulanmayacağı somut olaya göre değerlendirilir.

Uygulamada bu devirlerde noter onaylı pay devir sözleşmesi tercih edilir. Sözleşmede payların sayısı, itibarî değeri, grubu, bedellerinin ödenip ödenmediği ve devir bedeli açıkça gösterilmelidir.

Pay defteri, anonim şirketin tutmakla yükümlü olduğu ticari defterlerdendir ve tutulması yönetim kurulunun devredilemez görevleri arasındadır. Deftere kaydedilmesi gerekenler:

• nama yazılı pay senedi sahiplerinin ad, soyad veya unvanları ile adresleri,
• intifa hakkı sahiplerinin bilgileri,
• payların sayısı, itibarî değeri, grubu ve varsa imtiyazları,
• pay bedellerinin ödenen ve ödenmeyen kısımları,
• devir tarihleri ve dayanak belgeler,
• pay üzerindeki rehin ve haciz gibi takyidatlar.

Defterin açılış onayının yaptırılması, kayıtların gecikmeksizin işlenmesi ve devir belgelerinin defterle birlikte saklanması gerekir. Pay defterinde çelişkili veya sonradan düzenlenmiş kayıtlar, genel kurul ve pay devri uyuşmazlıklarında ciddi ispat sorunları doğurur.

Yönetim kurulunun kaydı haksız reddetmesi hâlinde devralan mahkemeye başvurabilir. Genel kurul öncesinde bu talep, ihtiyati tedbirle birlikte ileri sürülür.

Pay senedinin kaybedilmesi veya yok olması hâlinde, kıymetli evrakın iptaline ilişkin hükümler uygulanır. Mahkemeden senedin iptali istenir; iptal kararı üzerine şirket yeni senet düzenler.

Nama yazılı senetlerde şirket, pay defteri kaydına dayanarak durumu daha kolay tespit edebilir. Hamiline yazılı senetlerde ise ilan ve bekleme süreleri daha uzun olabilir. Her iki hâlde de senedin zayi olduğunun ve senet üzerindeki hakkın başvurana ait bulunduğunun ispatı gerekir.

Senet türünün seçimi, şirketin yapısına ve hedeflerine göre yapılmalıdır.

Nama yazılı pay senedi tercih edilmesinin sebepleri:

• pay sahiplerinin kimliğinin şirket tarafından bilinmesi,
• esas sözleşmeyle bağlam konularak ortak yapısının kontrol edilebilmesi,
• aile şirketlerinde ve ortak sayısı sınırlı yapılarda öngörülebilirlik,
• pay defteri üzerinden pay sahipliğinin kolay ispatı.

Hamiline yazılı pay senedi tercih edilmesinin sebepleri:

• devir işleminin daha basit olması,
• yatırımcı çevresinin geniş tutulmak istenmesi.

Bildirim yükümlülüğü getirildikten sonra hamiline yazılı payların sağladığı işlem kolaylığı önemli ölçüde azalmıştır. Bu nedenle kapalı anonim şirketlerde nama yazılı pay senedi uygulaması yaygınlaşmıştır.

Gerçek kişilerin pay senedi satışından elde ettiği kazancın vergilendirilmesinde, senedin bastırılmış olup olmadığı ve elde tutma süresi belirleyici olabilir. Senet veya ilmühaber bastırılmamış paylarda ise farklı bir değerlendirme yapılır.

Bu nedenle pay devri planlanan şirketlerde senet bastırma işleminin zamanlaması, işlemin vergi sonucunu doğrudan etkileyebilir. Süreler, istisna koşulları ve oranlar mevzuat değişikliklerine tabi olduğundan, işlem öncesinde güncel düzenlemeye göre değerlendirme yapılması gerekir.

Pay senedi ve pay sahipliğinden doğan uyuşmazlıklarda görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir. Pay defterine kayıt, senedin iptali ve pay sahipliğinin tespiti talepleri bakımından şirket merkezinin bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir.

Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan talepler ticari davalarda dava şartı arabuluculuğa tabidir; pay defterine kayıt gibi talepler ise bu kapsamda değildir.

• Hamiline yazılı paylarda üç aylık senet bastırma süresini kaçırmak,
• azlığın nama yazılı senet bastırılması istemini karşılıksız bırakmak,
• bedeli tamamen ödenmemiş paylar için hamiline yazılı senet çıkarmak,
• hamiline yazılı pay devrinde Merkezi Kayıt Kuruluşuna bildirim yapmamak,
• nama yazılı senedin devrinde ciro zincirini kesintisiz tutmamak,
• pay defterini hiç tutmamak veya açılış onayını yaptırmamak,
• senet bastırılmamış şirkette sözlü devirle yetinmek,
• ilmühaberi usulüne uygun düzenlememek,
• esas sözleşmedeki senet türüyle fiilen basılan senedin uyuşmaması,
• pay devrinin vergi sonuçlarını işlemden sonra değerlendirmek.

Pay senedi türü, anonim şirketin ortaklık yapısını yönetme biçimini belirleyen temel tercihlerden biridir. Nama yazılı sistem, ortak çevresinin denetlenebilmesini sağlar; hamiline yazılı sistem ise devir kolaylığı sunar ancak bildirim yükümlülüğüyle önemli ölçüde sıkılaştırılmıştır.

Hangi tür seçilirse seçilsin, kritik olan kayıt disiplinidir. Senetlerin zamanında bastırılması, pay defterinin güncel tutulması ve devirlerin gerektirdiği bildirimlerin yapılması, sonradan doğacak pay sahipliği uyuşmazlıklarının büyük bölümünü önler. Pay senedi bastırılması, ilmühaber düzenlenmesi ve pay defteri düzeninin kurulması için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.