Şirketler Topluluğu ve Hâkimiyet Nedir? Hâkim Şirketin Sorumluluğu Nasıl Doğar?

TTK m. 195’e göre bir ticaret şirketi, diğer bir ticaret şirketinin;

• oy haklarının çoğunluğuna sahipse,
• şirket sözleşmesi uyarınca yönetim organında karar alabilecek çoğunluğu oluşturan üyelerin seçimini sağlayabiliyorsa,
• kendi oy hakları yanında bir sözleşmeye dayanarak oy haklarının çoğunluğunu oluşturuyorsa,
• ya da bir sözleşme gereğince veya başka bir yolla o şirketi hâkimiyeti altında tutabiliyorsa,

birinci şirket hâkim, diğeri bağlı şirkettir.

Hâkimiyet doğrudan olabileceği gibi dolaylı da olabilir; yani bir şirketin başka bir şirket üzerinden kurduğu hâkimiyet de bu kapsamdadır. Ayrıca bir ticaret şirketinin başka bir ticaret şirketinin paylarının çoğunluğuna sahip olması hâlinde, aksi ispat edilene kadar hâkimiyetin varlığı karine olarak kabul edilir.

Hâkimiyetin tepesinde bir ticaret şirketi bulunmayabilir. Merkezi Türkiye’de bulunan bir teşebbüs, bir gerçek kişi ya da bir vakıf da topluluğun tepesinde yer alabilir; bu durumda topluluğa ilişkin hükümler kıyasen uygulanır.

İki sermaye şirketinin, her birinin diğerinin sermayesinin en az dörtte birine sahip olması hâlinde karşılıklı iştirak durumu doğar. Karşılıklı iştirak hâlindeki şirketlerden biri diğerine hâkimse, bağlı şirketin hâkim şirketteki oy hakları ve buna bağlı belirli haklar kanunla sınırlandırılmıştır. Bu sınırlama, şirketlerin birbirine oy vererek yönetimi fiilen kilitlemesini önlemeye yöneliktir.

TTK m. 198 uyarınca, bir teşebbüs bir sermaye şirketinin sermayesindeki payı kanunda öngörülen eşikleri (yüzde beş, on, yirmi, yirmi beş, otuz üç, elli, altmış yedi veya yüz) aşarsa veya bu oranların altına düşerse, durumu gecikmeksizin ilgili şirkete ve gereken mercilere bildirmekle yükümlüdür. Pay sahipliğinde ve oy oranlarındaki bu değişiklikler tescil ve ilan edilir.

Bildirim yükümlülüğünün yerine getirilmemesinin yaptırımı ağırdır: bildirim yapılmadığı sürece ilgili paylara ait oy hakları da dâhil olmak üzere pay sahipliğinden doğan haklar donar. Ayrıca hâkim teşebbüsün topluluğa dâhil şirketleri finansal tablolarında göstermesi ve topluluk yapısının şeffaf biçimde açıklanması gerekir.

TTK m. 199 uyarınca bağlı şirketin yönetim kurulu, faaliyet yılının ilk üç ayı içinde şirketin hâkim ve bağlı şirketlerle ilişkileri hakkında bir bağlılık raporu düzenler.

Raporda:

• Şirketin hâkim ve bağlı şirketlerle geçmiş yılda yaptığı tüm hukuki işlemler,
• Hâkim şirketin talimatıyla veya onun yararına alınan ya da alınmasından kaçınılan tüm önlemler,
• Her işlemde karşı edimin uygun olup olmadığı ve alınan önlemin şirkete zarar verip vermediği,
• Zarar varsa denkleştirilip denkleştirilmediği

açıklanır. Rapor sonuç kısmında yönetim kurulu, şirketin uygun karşı edim alıp almadığını ve zarara uğrayıp uğramadığını beyan eder. Bu beyan faaliyet raporuna da yazılır.

Bağlılık raporu, azınlık pay sahipleri için grup içi işlemleri denetlemenin en önemli aracıdır. Raporun düzenlenmemesi veya gerçeğe aykırı düzenlenmesi, yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğunu doğurur.

TTK m. 202, grup düzeninin merkezindeki hükümdür. Hâkim şirket, hâkimiyetini bağlı şirketi kayba uğratacak şekilde kullanamaz. Kanun, bu kapsamda özellikle şu işlemleri örnek gösterir:

• Bağlı şirketin iş, varlık, fon, personel, alacak ve borçlarının devrettirilmesi,
• Kârının azaltılması veya aktarılması,
• Malvarlığının ayni veya kişisel haklarla sınırlandırılması,
• Kefalet, garanti ve aval gibi sorumluluklar altına sokulması,
• Ödemelerde bulunmaya yönlendirilmesi,
• Verimliliğini veya faaliyetini olumsuz etkileyen kararlar almaya ya da yatırımlardan vazgeçmeye zorlanması.

Böyle bir kayıp, o faaliyet yılı içinde fiilen denkleştirilmezse veya kaybın nasıl ve ne zaman denkleştirileceği belirtilerek şirkete denk değerde bir istem hakkı tanınmazsa, bağlı şirketin pay sahipleri ve alacaklıları hâkim teşebbüse ve kayba sebep olan yöneticilerine karşı tazminat davası açabilir. Tazminat şirkete ödenir.

Ayrıca hâkimiyetin hukuka aykırı kullanılması nedeniyle bağlı şirket pay sahipleri, mahkemeden paylarının hâkim şirket tarafından satın alınmasını veya duruma uygun düşen başka bir çözümü isteyebilir. Bu, dürüstlük kuralına aykırı grup uygulamalarına karşı güçlü bir çıkış hakkı sağlar.

TTK m. 203 uyarınca bir ticaret şirketi, bir sermaye şirketinin paylarının ve oy haklarının doğrudan veya dolaylı olarak yüzde yüzüne sahipse, yönetim kurulu topluluğun belirlenmiş politikalarına uygun talimat verebilir. Bağlı şirketin organları bu talimata uymakla yükümlüdür.

Ancak bu yetki sınırsız değildir. TTK m. 204 uyarınca, ödeme gücünü açıkça aşan, varlığını tehlikeye düşürebilecek ya da önemli varlıklarını kaybetmesine yol açabilecek nitelikteki talimatlar verilemez. Tam hâkimiyet hâlinde bile bağlı şirketin alacaklıları korunur ve kanunda belirtilen şartlarla hâkim şirkete karşı dava hakkı doğar.

Bağlı şirketin alacaklıları, şirketin kayba uğratılması nedeniyle alacaklarını tahsil edemez hâle gelirse, kanunun aradığı şartlar çerçevesinde hâkim teşebbüse ve yöneticilerine karşı dava açabilir. Bu dava, tüzel kişilik perdesini kaldıran genel bir kural değildir; kanunun öngördüğü somut şartlara bağlıdır ve tazminat kural olarak şirkete ödenir.

TTK m. 208 uyarınca hâkim şirket, doğrudan veya dolaylı olarak bir sermaye şirketinin paylarının ve oy haklarının en az yüzde doksanına sahipse ve azlık şirketin çalışmasını engelliyor, dürüstlük kuralına aykırı davranıyor, fark edilir sıkıntı yaratıyor veya pervasızca hareket ediyorsa, azlığın paylarını satın alabilir.

Satın alma bedeli, payların borsa değeri, bu değer yoksa veya hakkaniyete uygun düşmüyorsa gerçek değer ya da genel kabul gören bir yönteme göre belirlenen değerdir. Bu hak, azınlığı otomatik olarak dışlayan bir mekanizma değildir; kanunun aradığı davranış şartlarının somut olayda ispatlanması gerekir.

TTK m. 209 uyarınca hâkim şirket, topluluk itibarının topluma veya tüketiciye güven veren bir düzeye ulaştığı hâllerde, bu güvenin kullanılmasından doğan sorumluluğu taşır. Bu hüküm, grup markası ve itibarına güvenerek işlem yapan üçüncü kişileri korur.

Şirketler topluluğuna ilişkin davalar mutlak ticari dava sayılır ve asliye ticaret mahkemesinde görülür. Yetkide kural olarak davalı şirketin merkezinin bulunduğu yer mahkemesi öne çıkar. Tazminat talepleri para alacağına ilişkin olduğundan dava şartı arabuluculuk hükümleri gündeme gelebilir; payların satın alınması veya duruma uygun çözüm istemleri bakımından ise ayrı bir değerlendirme yapılmalıdır.

TTK m. 202 kapsamındaki tazminat davalarında zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin, talebin dayandığı hükme göre ayrı ayrı belirlenmesi gerekir; sorumluluk davalarına ilişkin genel süreler de dikkate alınır.

• Grup içi işlemleri “aynı aileye ait şirketler” gerekçesiyle belgesiz yürütmek,
• Bağlılık raporunu hiç düzenlememek veya şablon metinle geçiştirmek,
• Grup içi kredi, kefalet ve teminat işlemlerinde bağlı şirketin menfaatini gözetmemek,
• Pay eşiklerinin aşılmasına ilişkin bildirimleri yapmamak ve oy haklarının donmasına yol açmak,
• Transfer fiyatlandırması kurallarını göz ardı etmek,
• Tam hâkimiyet hâlinde bile talimat yetkisinin sınırsız olduğunu varsaymak,
• Azınlığın paylarının satın alınmasını sadece pay oranına dayanarak istemek,
• Grup içi işlemlerde yönetim kurulu kararlarını gerekçesiz almak.

Şirketler topluluğu hükümleri, Türk şirketler hukukunun en az bilinen ama pratikte en çok ihlal edilen bölümlerinden biridir. Grup şirketleri arasında yapılan borç transferleri, kefaletler, fiyat farkları ve personel devirleri belgelenmediğinde, sonradan hem tazminat davalarıyla hem de vergi incelemeleriyle karşılaşılır.

Doğru kurgu, grup içi işlemlerin yazılı sözleşmelere ve gerekçeli yönetim kurulu kararlarına dayandırılması, bağlılık raporunun gerçekten hazırlanması ve karşı edimlerin piyasa şartlarına uygun tutulmasıdır. Grup yapınızın hukuki düzeninin kurulması ve grup içi işlemlerin belgelendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.