Pay Sahipleri Sözleşmesi Nedir? Ortaklar Arasındaki Anlaşma Nasıl Bağlayıcı Olur?

Pay sahipleri sözleşmesi, kural olarak bir adi ortaklık sözleşmesi ya da atipik bir borçlar hukuku sözleşmesi olarak nitelendirilir. Ortakların ortak bir amaç doğrultusunda emek ve sermaye birleştirmesini içeren düzenlemeler, TBK m. 620 anlamında adi ortaklık niteliği taşıyabilir.

Bunun pratik sonucu şudur: sözleşme yalnız taraflarını bağlar. Şirket tüzel kişiliği taraf değilse sözleşmeye dayanarak şirkete karşı talepte bulunulamaz; sözleşmeye aykırı alınan bir genel kurul kararı da sırf bu nedenle geçersiz olmaz.

Bu nedenle sözleşmenin etkinliği, ihlal hâlinde öngörülen yaptırımların gücüne ve mümkün olduğunca esas sözleşmeye de yansıtılmasına bağlıdır.

En sağlıklı kurgu, sözleşmedeki hükümlerden esas sözleşmeye yazılabilecek olanların (pay devrinin sınırlandırılması, imtiyazlar, yönetim kurulunda temsil hakkı gibi) esas sözleşmeye de işlenmesidir. Böylece hüküm hem taraflar arasında hem de şirkete karşı etki doğurur.

Yönetim ve karar alma

• Yönetim kurulunun kaç kişiden oluşacağı ve üyelerin hangi ortak grubunca aday gösterileceği,
• Belirli kararların (borçlanma, taşınmaz alım satımı, yeni ortak alma, iştirak kurma, bütçe onayı) nitelikli çoğunlukla ya da tüm tarafların onayıyla alınacağı,
• Genel kurulda oyların nasıl kullanılacağına ilişkin oy sözleşmeleri,
• Genel müdür ve üst düzey yöneticilerin atanma usulü,
• Bilgi ve raporlama düzeni, denetim hakları.

Pay devri ve çıkış

Sözleşmelerin en yoğun bölümü pay devrine ilişkindir. Tipik hükümler:

• Devir yasağı (lock-up): Belirli bir süre payların devredilememesi.
• Önalım / ilk teklif hakkı: Payını satmak isteyen ortağın önce diğer ortaklara teklif etmesi.
• Birlikte satma hakkı (tag along): Çoğunluk payını satarsa azınlığın da aynı şartlarla satabilmesi.
• Birlikte satışa zorlama (drag along): Çoğunluk satarken azınlığı da satışa katılmaya zorlayabilmesi.
• Alım ve satım opsiyonları: Belirli olayların gerçekleşmesi hâlinde payların önceden belirlenen yöntemle alınması veya satılması.
• Çıkmaz (deadlock) çözümü: Karar alınamaması hâlinde uygulanacak mekanizma; örneğin karşılıklı teklif usulü.

Anonim şirkette pay devrinin sınırlandırılması, ancak esas sözleşmede öngörülmüşse ve kanunun izin verdiği ölçüde şirkete karşı ileri sürülebilir. TTK m. 493 uyarınca nama yazılı payların devrinde şirket, esas sözleşmede öngörülen önemli sebeplere dayanarak onay vermekten kaçınabilir. Bu nedenle devir kısıtlarının esas sözleşmeye de yansıtılması önemlidir.

Kâr dağıtımı ve finansman

• Asgari kâr dağıtım politikası,
• Sermaye artırımına katılma yükümlülüğü ve katılmama hâlinde sulanma (dilution) sonuçları,
• Ortak kredisi verilmesi, garanti ve kefalet düzeni,
• Ortakların şirkete koyacağı ek kaynağın niteliği.

Rekabet yasağı ve gizlilik

• Ortakların şirketle rekabet etmeme yükümlülüğü,
• Çalışan ve müşteri ayartma yasağı,
• Ticari sırların korunması,
• Fikrî hakların şirkete devri.

Rekabet yasağının süre, coğrafya ve konu bakımından makul sınırlar içinde kalması gerekir. Ölçüsüz rekabet yasakları TBK m. 27 çerçevesinde geçersiz sayılabilir ya da hâkim tarafından sınırlandırılabilir.

Pay sahipleri sözleşmesi şirketi bağlamadığı için ihlalin en etkili yaptırımı sözleşmeye konulacak hükümlerdir.

Cezai şart

En yaygın araçtır. TBK m. 179 ve devamı uyarınca cezai şart kararlaştırılabilir; ihlal hâlinde zarar ispat edilmeden talep edilebilir. Cezai şartın fahiş olması hâlinde hâkim tarafından indirilebileceği unutulmamalıdır. Tacirler bakımından indirim talebi bakımından özel kurallar bulunur; ancak ölçüsüz cezai şartlar yine de tartışma yaratır.

Aynen ifa ve ihtiyati tedbir

Pay devri yasağına aykırı bir devir yapılmışsa, devrin şirkete karşı ileri sürülebilirliği ayrı bir sorundur. Uygulamada pay defterine kaydın önlenmesi, genel kurulda oy kullanılmasının engellenmesi veya devrin durdurulması için ihtiyati tedbir talep edilir. Talebin kabulü, yaklaşık ispat ve telafisi güç zarar şartlarına bağlıdır.

Tazminat

Sözleşmeye aykırılıktan doğan zararın tazmini genel hükümlere göre istenebilir. Ancak şirketler hukuku uyuşmazlıklarında zararın miktarını ispat çoğu zaman güçtür; bu da cezai şartın önemini artırır.

Alım opsiyonunun devreye girmesi

Etkili sözleşmelerde, ağır ihlal hâlinde ihlal eden ortağın paylarının indirimli bir bedelle diğer ortaklarca satın alınabileceği (call option) düzenlenir. Bu, cezai şarttan daha caydırıcı olabilir.

Ortakların genel kurulda belirli yönde oy kullanmayı taahhüt etmesi, Türk hukukunda kural olarak geçerli kabul edilir. Ancak sınırlar vardır:

• Oy hakkının paydan tamamen ayrılması ve devri mümkün değildir.
• Şirketin menfaatine açıkça aykırı, kanuna karşı hile oluşturan taahhütler geçersizdir.
• Oy sözleşmesine aykırı kullanılan oy, genel kurulda geçerli sayılır; karar bu nedenle iptal edilemez. Yaptırım yalnız taraflar arasındadır.

Bu son nokta, pay sahipleri sözleşmelerinin en zayıf halkasıdır ve yaptırım tasarımının neden kritik olduğunu gösterir.

Pay sahipleri sözleşmesinden doğan uyuşmazlıklar mutlak ticari dava sayılabileceği gibi, tarafların sıfatına göre nispi ticari dava da olabilir. Görevli mahkeme kural olarak asliye ticaret mahkemesidir.

Sözleşmede tahkim şartı öngörülmesi yaygındır. Tahkim, gizlilik ve uzmanlık avantajı sağlar; özellikle yabancı ortaklı yapılarda tercih edilir. Tahkim şartının yazılı olması ve kapsamının açık biçimde belirlenmesi gerekir. Tahkim şartı bulunan bir sözleşmede mahkemeye başvurulursa, karşı taraf süresinde tahkim itirazında bulunmalıdır.

Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan talepler bakımından ticari uyuşmazlıklarda dava şartı arabuluculuk hükümleri uygulanır. Cezai şart ve tazminat talepleri bu kapsamda değerlendirilir.

Etkili bir pay sahipleri sözleşmesinde bulunması gerekenler:

1. Tarafların ve payların açık biçimde belirlenmesi,
2. Şirketin de tarafı olup olmayacağının kararlaştırılması,
3. Esas sözleşmeyle çelişki hâlinde hangisinin üstün geleceğine ilişkin hüküm ve tarafların esas sözleşmeyi uyumlaştırma taahhüdü,
4. Karar mekanizmalarının ve veto konularının listelenmesi,
5. Pay devri kısıtlarının adım adım ve süreli biçimde yazılması,
6. Değerleme yönteminin önceden belirlenmesi,
7. İhlal hâlinde yaptırımların ve ispat kolaylıklarının düzenlenmesi,
8. Sözleşmenin süresi, sona ermesi ve devamlılığı,
9. Uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözüm yolu,
10. Bildirim adresleri ve tebligat düzeni.

• Sözleşmeyi imzalayıp esas sözleşmeye hiç yansıtmamak,
• Şirketi sözleşmeye taraf yapmadan şirkete yükümlülük getirmeye çalışmak,
• Pay devri kısıtlarını nama yazılı pay sistemine uyarlamamak,
• Değerleme yöntemini belirlemeden alım satım opsiyonu yazmak,
• Cezai şartı ölçüsüz belirlemek ve indirim riskini göz ardı etmek,
• Çıkmaz hâlinde uygulanacak mekanizmayı düzenlememek,
• Rekabet yasağını sınırsız süre ve alan için öngörmek,
• Tahkim şartını eksik ve belirsiz yazmak,
• Sonraki ortakların sözleşmeye katılmasını (accession) düzenlememek,
• Sözleşmeyi imzaladıktan sonra pay defterini ve yönetim kurulu kararlarını sözleşmeyle uyumlu tutmamak.

Pay sahipleri sözleşmesi, ortaklık ilişkisinin iyi günlerinde yazılan ama kötü günlerinde okunan bir belgedir. Sözleşmenin değeri, ihtilaf çıktığında uygulanabilir olmasıyla ölçülür. Bu nedenle metnin genel iyi niyet beyanlarıyla değil, tarih, süre, hesaplama yöntemi ve yaptırım içeren somut hükümlerle yazılması gerekir.

En kritik nokta, sözleşmenin esas sözleşmeyle uyumlandırılmasıdır. Pay devri kısıtları, imtiyazlar ve yönetim kurulunda temsil hakkı esas sözleşmeye yansıtılmadığında, sözleşme kâğıt üzerinde kalabilir. Ortaklık yapınıza uygun bir pay sahipleri sözleşmesinin hazırlanması veya mevcut sözleşmenizin gözden geçirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.