Fazla Mesai Alacağında Hakkaniyet İndirimi Nedir? Ne Zaman Uygulanır?

Fazla çalışma, İş Kanunu m. 41 uyarınca haftalık kırk beş saati aşan çalışmadır ve her saati için normal saat ücretinin yüzde elli fazlasıyla ödenir. Fazla çalışmanın varlığını ve süresini ispat yükü kural olarak işçidedir.

İşyerinde giriş-çıkış kaydı, puantaj cetveli veya benzer bir yazılı kayıt tutulmuyorsa işçi, iddiasını çoğunlukla tanık beyanlarıyla ispatlar. Tanıklar ise doğal olarak genel bir çalışma düzeni tarif ederler: “her gün sabah sekizden akşam yediye kadar çalışırdık, cumartesileri de yarım gün açıktık” gibi. Bu anlatım bir düzeni gösterir, ancak çalışılan her günü tek tek kanıtlamaz.

Oysa bir işçinin yıl boyunca istisnasız aynı tempoda çalışması hayatın olağan akışına uymaz. Yıllık izin, hafta sonu tatili, resmî tatil, hastalık ve raporlu geçen günler, işin yoğunluğundaki dalgalanmalar, iş seyahatleri ve benzeri sebeplerle bazı günlerde fazla çalışma yapılmamış olması kuvvetle muhtemeldir. Hakkaniyet indirimi, tanık anlatımına dayanan ve tüm çalışma dönemine yayılan hesabın bu gerçekliğe uyarlanmasıdır.

İndirim yalnız fazla çalışma alacağına özgü değildir. Yerleşik uygulamada aşağıdaki kalemlerde de benzer bir indirim yapılabilir:

• fazla çalışma ücreti,
• hafta tatili ücreti,
• ulusal bayram ve genel tatil ücreti,
• fazla sürelerle çalışma ücreti.

Buna karşılık kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, yıllık izin ücreti ve ödenmeyen ücret alacağı gibi kalemlerde hakkaniyet indirimi uygulanmaz. Bu alacaklar, çalışma olgusunun yoğunluğuna değil, süreye ve ücrete bağlı olarak hesaplandığından indirimi haklı kılan gerekçe bulunmaz.

Hayır. Ayrım, alacağın hangi delille ispatlandığına göre yapılır:

• Tanık beyanına dayanan hesaplamalarda indirim gündeme gelir.
• Yazılı belgeye dayanan hesaplamalarda kural olarak indirim yapılmaz. İşyeri giriş-çıkış kayıtları, elektronik personel devam kontrol sistemi çıktıları, puantaj cetvelleri, imzalı fazla çalışma formları veya işverence tutulan çalışma çizelgeleri esas alınarak yapılan hesapta, çalışılan günler zaten tek tek belirlenmiş olduğundan varsayıma dayalı bir düzeltmeye ihtiyaç kalmaz.

Bu ayrım pratikte çok önemlidir. İşçi tarafında delil stratejisi belirlenirken, yazılı kayda ulaşmanın yalnız ispat kolaylığı değil, hükmedilecek tutar bakımından da doğrudan bir etkisi bulunduğu gözden kaçırılmamalıdır.

Ayrıca hesaplamada, tanık beyanına dayanılsa bile belirli dönemler dışlanmışsa indirim oranı düşer. Örneğin bilirkişi raporunda yıllık izin süreleri, raporlu günler ve resmî tatiller hesap dışında bırakılmışsa, indirimin gerekçesi büyük ölçüde ortadan kalkmış olur.

Kanunda ya da içtihatta sabit bir oran yoktur. Oran, hâkimin takdir yetkisi içinde ve somut olayın özelliklerine göre belirlenir. Değerlendirmede şu ölçütler öne çıkar:

• çalışma döneminin uzunluğu,
• işin ve işyerinin niteliği, mevsimsel dalgalanmalar,
• tanıkların anlatımının ayrıntı düzeyi ve tutarlılığı,
• hesaplamanın hangi dönemleri kapsadığı,
• yıllık izin, rapor ve tatil günlerinin hesaptan düşülüp düşülmediği,
• iddia edilen günlük fazla çalışma süresinin makul olup olmadığı.

Fazla çalışma süresi ne kadar uzun ve yorucu iddia edilmişse, indirim ihtimali o ölçüde artar. Örneğin yıllarca kesintisiz olarak günde altı saat fazla çalışıldığı iddiası, indirim yönünden daha güçlü bir gerekçe oluşturur.

Mahkemenin indirim yaparken oranı ve dayanağını gerekçede açıklaması gerekir. Gerekçesiz veya soyut ifadelerle yapılan indirim, istinaf ve temyiz aşamasında bozma sebebi olabilir.

Bu, uygulamada en çok tartışılan noktalardan biridir. Yargıtay’ın yerleşik içtihadına göre, hakkaniyet indirimi nedeniyle reddedilen kısım üzerinden davalı yararına vekâlet ücretine hükmedilmez. Çünkü bu ret, davacının haksız veya fahiş talebinden değil, mahkemenin takdir yetkisini kullanmasından kaynaklanır.

Aynı mantık, yargılama giderlerinin paylaştırılmasında da dikkate alınır. İndirime bağlı ret oranı, davacı aleyhine gider yüklenmesinde belirleyici sayılmaz. Yerel mahkemelerin bu ilkeyi gözden kaçırması, kanun yolu incelemesinde düzeltilebilecek bir hukuka aykırılıktır.

Fazla çalışma alacağı, miktarı işçi tarafından baştan tam olarak belirlenemeyen bir alacak olarak nitelendirilebilir; bu nedenle uygulamada sıkça belirsiz alacak davası veya kısmi dava olarak açılır. Yargılama sırasında bilirkişi raporuyla miktar belirlendikten sonra talep artırılır.

Hakkaniyet indirimi, talep artırımından sonra ve hesaplanan tutar üzerinden uygulanır. Dolayısıyla davacı, artırım dilekçesini bilirkişi raporundaki brüt tutar üzerinden verse bile hükmedilecek tutar indirimli olacaktır. Bu durum, artırım harcının ve faiz başlangıcının planlanmasında dikkate alınmalıdır.

İndirim, işveren açısından bir savunma aracı gibi görünse de esas savunma stratejisi bu olmamalıdır. İşverenin öncelikli hedefi, çalışma sürelerine ilişkin kayıtları düzenli tutmak ve dosyaya sunmaktır. Çünkü:

• Yazılı kayıt sunulduğunda hesap kayıt üzerinden yapılır ve varsayımsal tanık anlatımı geri plana düşer.
• Kayıt tutulduğu hâlde mahkemenin ibraz emrine rağmen sunulmaması, aleyhe değerlendirilebilir.
• İmzalı ve fazla çalışma tahakkuku içeren ücret bordroları, ihtirazi kayıt konulmamışsa ilgili dönem bakımından güçlü bir delil oluşturur.

İşveren tarafında sık yapılan hata, savunmayı yalnız “fazla çalışma yapılmamıştır” beyanına dayandırıp kayıt sunmamaktır. Bu durumda dosya, tamamen tanık beyanları üzerinden şekillenir.

İşçi tarafında ise indirim riskini azaltmanın yolu, iddiayı gerçekçi ve belgeye dayalı kurmaktır:

• Günlük ve haftalık çalışma düzeni abartısız biçimde anlatılmalıdır.
• Dönemler ayrıştırılmalı; farklı görevlerde veya farklı yoğunlukta çalışılan zaman dilimleri ayrı ayrı belirtilmelidir.
• Yıllık izin, rapor ve tatil dönemlerinin hesap dışında tutulması talep edilmelidir.
• İşyerindeki elektronik kayıtların, kamera kayıtlarının, araç takip verilerinin, kurumsal e-posta ve mesajlaşma kayıtlarının celbi istenmelidir.
• Tanıkların çalışma dönemleriyle sınırlı beyanda bulunacağı unutulmamalı; tüm dönemi kapsayacak tanık dengesi kurulmalıdır.

• İndirimi bir ceza gibi algılayıp gerekçesini incelememek,
• yazılı kayıt bulunmasına rağmen indirim uygulanmasına itiraz etmemek,
• indirim nedeniyle reddedilen kısım üzerinden davalı yararına vekâlet ücretine hükmedilmesini kabullenmek,
• gerçekçi olmayan, günde on iki saati aşan sürekli fazla çalışma iddiasında bulunmak,
• yıllık izin ve rapor dönemlerinin hesaptan düşülmesini talep etmemek,
• kıdem ve ihbar tazminatına da indirim uygulanabileceğini düşünmek.

Hakkaniyet indirimi, fazla çalışma alacağının tanık beyanıyla ispatlandığı dosyalarda neredeyse rutin biçimde gündeme gelir ve hükmedilen tutarı hissedilir ölçüde değiştirir. Bu nedenle indirim, dava açıldıktan sonra karşılaşılan sürpriz bir sonuç olarak değil, dava stratejisi kurulurken baştan hesaba katılması gereken bir değişken olarak ele alınmalıdır. Delil planlamasının ve talep tutarının bu çerçevede kurulması için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.