Haciz Nedir? Haciz İşleminin Usulü, Süreleri ve Sonuçları

Haciz, takibin kesinleşmesinden sonra istenebilir. Takibin kesinleşme anı takip türüne göre değişir:

• İlamsız takipte: Ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi günlük itiraz süresi itirazsız geçerse takip kesinleşir.
• İtiraz edilmişse: İtirazın iptali veya itirazın kaldırılması kararının alınması ve icra dosyasına sunulması gerekir.
• İlamlı takipte: İcra emrinde verilen süre dolduğunda haciz istenebilir.
• Kambiyo senetlerine mahsus takipte: İtiraz kural olarak satıştan başka işlemleri durdurmaz; bu nedenle haciz süreci daha hızlı işler.

İİK m. 78 uyarınca alacaklı, takibin kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde haciz isteyebilir. Bu süre içinde haciz istenmezse takip dosyası işlemden kaldırılır. Dosya, ödenmesi gereken harç yatırılarak yenilenebilir; ancak yenileme talebinin borçluya tebliği gerekir ve bu durum ek masraf ile zaman kaybına yol açar.

Haciz, alacaklının icra dairesine haciz talebi vermesiyle başlar. İİK m. 79 uyarınca icra dairesi, talep tarihinden itibaren üç gün içinde haczi yapmakla yükümlüdür. Uygulamada haciz türüne göre iki farklı yol izlenir:

Kayıt üzerinden haciz: İcra müdürlüğü, borçlunun tapu kaydına, trafik siciline, banka hesaplarına, maaşına, şirket paylarına veya üçüncü kişilerdeki alacaklarına yazı yazarak haciz koyar. Bu haciz türü fiilen adrese gidilmesini gerektirmez ve pratikte en sık kullanılan yöntemdir.

Fiilî haciz (mahalline haciz): İcra müdürü ve memuru, alacaklı vekiliyle birlikte borçlunun adresine giderek taşınır malları haczeder ve haciz tutanağı düzenler. Kapalı kapıyı açma ve kilit değiştirme gibi işlemler için ayrıca karar ve usule uygun tutanak gerekir.

Haciz tutanağında haczedilen malların cinsi, adedi, tahmini değeri, bulunduğu yer ve yediemin bilgileri gösterilir. Tutanak, haczin geçerliliğini ve kapsamını ispat eden temel belgedir; bu nedenle içeriği dikkatle incelenmelidir.

Kural olarak borçlunun mülkiyetindeki her türlü mal, hak ve alacak haczedilebilir. Uygulamada en sık haczedilen değerler şunlardır:

• taşınmazlar ve üzerlerindeki paylar,
• araçlar ve iş makineleri,
• banka hesapları ve mevduat,
• maaş, ücret ve düzenli gelirler,
• üçüncü kişilerdeki alacaklar,
• şirket payları ve kâr payı alacakları,
• ticari işletmedeki makine, stok ve demirbaşlar,
• fikrî mülkiyet hakları ve lisans gelirleri,
• miras payı ve ortaklık payları.

Buna karşılık kanun bazı malları haciz dışında tutmuştur. Borçlunun kendisi ve ailesi için zorunlu eşyalar, mesleğini sürdürmesi için gerekli araç gereç, haline münasip evi ve bazı sosyal nitelikli gelirler haczedilemez veya kısmen haczedilebilir.

Alacaklı, hangi malların haczedileceğini kural olarak seçebilir. Ancak icra müdürü, öncelikle borçlunun rahatça paraya çevrilebilen mal ve alacaklarını haczetmelidir. Uygulamada borçlu, önce taşınırlarının ve alacaklarının haczedilmesini isteyerek konutunun veya işletmesinin haczini geciktirmeye çalışabilir; bu talep icra müdürünün takdirindedir.

İİK m. 85 uyarınca haciz, alacaklının alacağını ve takip masraflarını karşılayacak miktarla sınırlıdır. İcra müdürü, alacağı fazlasıyla aşan bir mal grubunu haczedemez. Alacağa oranla açıkça orantısız haciz, şikâyet yoluyla kısmen kaldırılabilir.

Uygulamada en çok görülen orantısızlık örnekleri şunlardır:

• küçük tutarlı bir alacak için birden fazla taşınmaza haciz konulması,
• işletmenin faaliyetini tamamen durduracak biçimde tüm üretim hattının haczedilmesi,
• alacağı kat kat aşan tutarda banka bloke uygulanması,
• aynı alacak için hem yeterli taşınmaz hem de maaş üzerinde eş zamanlı haciz bulunması.

Alacağı aşan blokelerin kaldırılması için önce icra dairesine başvurulmalı, sonuç alınamazsa icra mahkemesine şikâyet yoluna gidilmelidir.

Taşınır mallarda icra müdürü, malı muhafaza altına alabilir veya borçluya ya da üçüncü kişiye yediemin olarak bırakabilir. Yediemin sıfatıyla teslim alınan malın satılması, saklanması veya kaçırılması ciddi hukuki sonuçlar doğurur; yediemine karşı cezai sorumluluk gündeme gelebilir.

Taşınmazlarda ise fiilî el koyma yapılmaz. Haciz tapu siciline şerh edilir. Borçlu taşınmazı kullanmaya devam eder; ancak taşınmazı satması hâlinde alıcı, hacizli olarak devralmış olur ve satış prosedürü haczin devamı üzerinden yürür.

Haciz tek başına alacağı tahsil etmez. Alacaklının haczedilen malın satılmasını istemesi gerekir. İİK m. 106 uyarınca satış isteme süresi, haciz tarihinden itibaren bir yıldır ve bu süre taşınırlar ile taşınmazlar için aynıdır.

İİK m. 110 uyarınca süresinde satış istenmez veya satış talebi geri alınıp süresi içinde yenilenmezse haciz kalkar. Bu, uygulamada sık yaşanan bir hak kaybıdır. Haczin düşmesi hâlinde alacaklının yeniden haciz istemesi gerekir; bu arada araya giren başka alacaklılar sıra bakımından öne geçebilir.

Satış talebinden sonra kıymet takdiri yapılır, kıymet takdiri taraflara tebliğ edilir, itiraz süresi beklenir ve ardından elektronik ortamda açık artırma ilanı yapılır.

Borçlunun veya üçüncü kişinin başvurabileceği yollar, itirazın konusuna göre değişir:

1. Şikâyet: Haczin usulsüz yapılması, haczedilmez bir malın haczedilmesi, aşırı haciz veya haciz tutanağındaki hukuka aykırılıklar için icra mahkemesine şikâyet edilir. Kural olarak öğrenmeden itibaren yedi günlük süre işler.
2. Haczedilmezlik şikâyeti: Maaşın tamamının haczedilmesi, emekli aylığının haczi veya haline münasip evin haczi gibi hâllerde ileri sürülür.
3. İstihkak iddiası: Haczedilen malın borçluya değil üçüncü kişiye ait olduğu iddiasıdır.
4. Takibe itiraz ve menfi tespit: Borcun hiç doğmadığı veya ödendiği iddiası hacze değil takibe yöneliktir ve kendi usulüne tabidir.
5. İcranın geri bırakılması: Takip kesinleştikten sonra borcun ödendiği veya ertelendiği belgeyle ileri sürülüyorsa gündeme gelir.

Haciz işlemlerine ilişkin şikâyetlerde görevli mahkeme icra mahkemesidir. Yetkili icra mahkemesi, işlemi yapan icra dairesinin bağlı bulunduğu mahkemedir. İstihkak davalarında da haczin yapıldığı yer icra mahkemesi yetkilidir.

İcra mahkemesinin haciz işlemlerine ilişkin kararlarına karşı, kanunun kesinlik öngörmediği hâllerde istinaf yoluna gidilebilir. Sürelerin çok kısa olması nedeniyle tebligat tarihlerinin dosyadan doğrulanması gerekir.

Haciz, borçlunun malı üzerindeki mülkiyetini sona erdirmez; fakat ekonomik olarak ağır sonuçlar doğurur:

• hacizli taşınmazın satışı fiilen zorlaşır,
• banka hesabındaki paranın kullanımı engellenir,
• maaştan düzenli kesinti yapılır,
• ticari işletmede stok ve makinelerin haczi faaliyeti aksatabilir,
• kredi ve teminat ilişkilerinde olumsuz etki doğar.

Borçlu bu aşamada iki yol arasında seçim yapmalıdır: takibe ve hacze karşı hukuki savunma geliştirmek ya da icra dairesinde taksitle ödeme yoluna başvurmak. Taksit taahhüdünün ihlali ise ayrı ve ciddi sonuçlar doğurduğundan, taahhüt verilmeden önce ödeme kapasitesi gerçekçi biçimde değerlendirilmelidir.

• Takip kesinleşmeden haciz talebinde bulunmak.
• Haciz isteme ve satış isteme sürelerini takip etmemek.
• Haciz tutanağını okumadan imzalamak veya hiç incelememek.
• Haczedilmezlik şikâyetini yedi günlük süre geçtikten sonra ileri sürmek.
• Üçüncü kişiye ait malın haczinde istihkak prosedürünü işletmemek.
• Yediemin olarak teslim alınan malı izinsiz kullanmak veya elden çıkarmak.
• Alacağı kat kat aşan blokelerin kaldırılmasını talep etmemek.
• Borç ödendiği hâlde dosyanın kapatılmasını ve hacizlerin kaldırılmasını istememek.

Haciz, icra hukukunda alacağın fiilen tahsil edilebildiği aşamadır. Alacaklı bakımından doğru mal seçimi, süreleri kaçırmama ve sıra bakımından öne geçme belirleyicidir. Borçlu bakımından ise haczedilmezlik, istihkak ve orantılılık savunmalarının süresinde ileri sürülmesi hak kaybını önler.

Haciz sürecinde yedi günlük şikâyet süreleri, bir yıllık haciz ve satış isteme süreleri ve tebligat tarihleri çoğu zaman esasa ilişkin savunmalardan daha belirleyici hâle gelir. Bu nedenle icra dosyasının erken aşamada incelenmesi önemlidir. Somut dosyanızdaki haciz işlemleri ve başvurulabilecek hukuki yollar için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.