Haczedilemeyen Mallar ve Haklar Nelerdir?

Haczedilmezlik iki başlık altında incelenir:

• Tamamen haczedilemeyen mal ve haklar: İİK m. 82'de sayılmıştır. Bu mallar üzerinde hiçbir şekilde haciz uygulanamaz.
• Kısmen haczedilebilen mal ve haklar: İİK m. 83'te düzenlenmiştir. Maaş, ücret ve benzeri periyodik gelirlerin yalnız belirli bir bölümü haczedilebilir.

Ayrıca özel kanunlarda da haczedilmezlik hükümleri bulunur. Sosyal güvenlik mevzuatındaki aylıklara, iş mevzuatındaki ücrete ve bazı destek ödemelerine ilişkin düzenlemeler bu kapsamdadır.

İİK m. 82 kapsamında haczedilemeyen başlıca değerler şunlardır:

1. Devlete ait mallar ve özel kanunlarında haczedilemeyeceği yazılı mallar.
2. Borçlunun zatı ve mesleği için gerekli elbise ve eşya ile borçlu ve ailesine lüzumlu yatak takımları ve ibadete mahsus kitap ve eşya.
3. Vazgeçilmesi kabil olmayan mutfak takımı ve pek lüzumlu ev eşyası.
4. Ekonomik faaliyeti sermayesinden ziyade bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli her türlü eşya.
5. Çiftçi borçlunun geçimi için zorunlu arazi, hayvan ve tarım aletleri.
6. Borçlu ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacağı, çiftçi ise gelecek mahsul için gerekli tohumluk.
7. Öğrenci bursları.
8. Bir yardım sandığı veya kurumu tarafından kişisel hastalık, sakatlık, muhtaçlık gibi nedenlerle bağlanan gelirler.
9. Vücut veya sağlık zararı nedeniyle ödenen tazminatlar.
10. Borçlunun haline münasip evi.

Bu sayım uygulamada mekanik biçimde değil, borçlunun somut yaşam ve çalışma koşullarına göre yorumlanır. Örneğin bir marangoz için tezgâh ve el aletleri haczedilemezken, aynı türden makinelerin seri üretim yapan bir işletmede haczi mümkündür. Belirleyici ölçüt, faaliyetin sermayeye mi yoksa borçlunun bedenî emeğine mi dayandığıdır.

Ev eşyasında ölçü, eşyanın lüks olup olmadığı değil, ailenin olağan yaşamı için zorunlu sayılıp sayılmadığıdır. Uygulamada buzdolabı, çamaşır makinesi, fırın, televizyon ve oturma grubu gibi temel eşyaların her birinden birer adedi zorunlu kabul edilir. Aynı türden birden fazla eşya bulunuyorsa fazlası haczedilebilir.

Elektronik cihazlar bakımından değerlendirme, cihazın eğitim, iletişim veya çalışma amacıyla kullanılıp kullanılmadığına göre yapılır. Öğrencinin veya evden çalışan borçlunun bilgisayarı bakımından haczedilmezlik iddiası daha güçlüdür.

Borçlunun haline münasip evi haczedilemez. Ancak evin değeri, borçlunun haline münasip bir ev alınmasına yetecek miktarın açıkça üzerindeyse, ev satılır; satış bedelinden borçluya haline münasip bir ev alabileceği tutar bırakılır, kalan kısım alacaklılara ödenir.

Bu değerlendirmede borçlunun ailesinin nüfusu, oturduğu yerleşim yeri, sosyal ve ekonomik durumu, konutun büyüklüğü ve bulunduğu semt birlikte değerlendirilir. Uygulamada bilirkişi incelemesiyle hem taşınmazın değeri hem de borçlunun haline uygun konut bedeli belirlenir. Bu savunma meskeniyet iddiası olarak adlandırılır ve süreye tabidir.

İİK m. 83 uyarınca maaş, ücret, emeklilik ve benzeri düzenli gelirlerin tamamı haczedilemez. Borçlu ve ailesinin geçimi için icra müdürünce takdir edilen miktar düşüldükten sonra kalan kısım haczedilir; ancak haczedilecek miktar bu gelirlerin dörtte birinden az olamaz.

Uygulamadaki temel esaslar şunlardır:

• Kesinti oranı kural olarak dörtte birdir; icra müdürü somut duruma göre daha yüksek oran belirleyebilir.
• Nafaka alacakları bakımından bu sınırlamalar uygulanmaz ve nafaka haczi sıraya girmeden öncelikle infaz edilir.
• Aynı borçlu hakkında birden fazla maaş haczi varsa hacizler sıraya konur; öndeki haczin kesintisi bitmeden sonraki başlamaz.
• İkramiye, prim ve benzeri ek ödemeler de aynı esaslara tabidir.
• Kıdem ve ihbar tazminatı gibi toplu ödemelerin haczinde uygulama, ödemenin niteliğine göre değerlendirilir.

Emekli aylıkları bakımından sosyal güvenlik mevzuatında özel bir koruma vardır. Emekli aylığı kural olarak haczedilemez. Nafaka borçları ve sosyal güvenlik kurumuna olan borçlar bu korumanın istisnasıdır. Borçlunun haciz konulduktan sonra verdiği açık muvafakat ise geçerli sayılır.

Hayır. Haczi mümkün olmayan mal ve hakların haczedilebileceğine dair, haciz işleminden önce yapılan sözleşmeler geçersizdir. Sözleşmeye konulan bu tür kayıtlar, alacaklıya hak sağlamaz.

Buna karşılık borçlunun, haciz uygulandıktan sonra ilgili mal veya gelir üzerindeki haczi kabul ettiğini açıkça beyan etmesi geçerli sayılır. Bu ayrım özellikle kredi sözleşmelerindeki matbu muvafakat metinleri bakımından önemlidir; sözleşmenin imzalandığı anda verilen genel muvafakat, haczedilmezliği ortadan kaldırmaz.

Haczedilmezlik iddiası, icra dairesine yapılan basit bir itirazla sonuç doğurmaz. İİK m. 16 uyarınca icra mahkemesine şikâyet yoluna başvurulmalıdır.

Şikâyet süresi kural olarak, haczin öğrenilmesinden veya haciz tutanağının tebliğinden itibaren yedi gündür. Bu süre hak düşürücüdür; geçirilmesi hâlinde haczedilmezlik iddiası kural olarak ileri sürülemez. Borçlunun hacizden geç haberdar olduğu durumlarda öğrenme tarihi ayrıca ispat edilmelidir.

Dilekçede şu hususlar açıkça gösterilmelidir:

• icra dosyasının esas numarası ve tarafları,
• haczin tarihi ve konusu,
• haczedilmezlik iddiasının hukuki dayanağı,
• borçlunun ve ailesinin ekonomik durumuna ilişkin bilgiler,
• talep edilen sonuç, yani haczin kaldırılması.

Şikâyet üzerine icra mahkemesi duruşmalı veya dosya üzerinden inceleme yapar. Meskeniyet iddiası gibi teknik değerlendirme gerektiren hâllerde keşif ve bilirkişi incelemesi yapılması olağandır.

Şikâyet başvurusu tek başına satışı otomatik olarak durdurmaz. Bu nedenle şikâyetle birlikte icra mahkemesinden satışın durdurulması yönünde tedbir kararı talep edilmesi gerekir. Aksi hâlde şikâyet sonuçlanmadan mal satılabilir ve şikâyetin konusu kalmayabilir.

Görevli mahkeme icra mahkemesidir. Yetkili icra mahkemesi, haczi yapan icra dairesinin bağlı bulunduğu mahkemedir. İcra mahkemesinin kararına karşı, kanunun kesinlik öngörmediği hâllerde istinaf yoluna başvurulabilir.

Haczedilmezliğe ilişkin uyuşmazlıklar icra hukukuna özgü olduğundan dava şartı arabuluculuğa tabi değildir.

• Haczedilmezlik iddiasını yedi günlük süre geçtikten sonra ileri sürmek.
• Şikâyeti icra mahkemesi yerine yalnız icra dairesine dilekçe vererek yapmak.
• Satışın durdurulması talebini dilekçeye eklememek.
• Meskeniyet iddiasında taşınmazın değerine ilişkin hiçbir delil sunmamak.
• Kredi sözleşmesindeki genel muvafakat nedeniyle iddianın kesin olarak kaybedildiğini sanmak.
• Emekli aylığı haczine karşı hiç başvuru yapmamak.
• Aynı türden birden fazla ev eşyasının fazlasının haczedilebileceğini göz ardı etmek.
• Nafaka alacaklarında kesinti sınırlamalarının uygulanmadığını bilmemek.

Haczedilmezlik, borçlunun elindeki en etkili savunmalardan biridir; ancak yalnız süresinde ve doğru mercie başvurulduğunda sonuç doğurur. Yedi günlük şikâyet süresi ve satışın durdurulması talebi, uygulamada davanın kaderini belirleyen iki teknik noktadır.

Alacaklı açısından ise haczedilmezlik kapsamının doğru değerlendirilmesi, gereksiz haciz masraflarından ve şikâyet sonucu kaldırılacak hacizlerle zaman kaybından korur. Somut haciz işleminizin haczedilmezlik bakımından değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.