HMK Madde 403 Kapsamında Acele Hâllerde Delil Tespiti

Delil tespiti, ileride açılacak veya görülmekte olan davada kullanılacak bir delilin kaybolması ya da ileri sürülmesinin güçleşmesi riskine karşı önceden toplanıp güvence altına alınmasıdır. Tanığın dinlenmesi, keşif yapılması, mevcut durumun fotoğraflanması veya bilirkişi incelemesi başlıca yöntemlerdir.

Delil tespiti bağımsız bir tazminat veya alacak davası değildir. Mahkeme bu aşamada kimin haklı olduğuna karar vermez; yalnızca delilin mevcut hâlini kayıt altına alır.

HMK madde 400 uyarınca delilin hemen tespit edilmemesi hâlinde kaybolacağı veya ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı ihtimali bulunmalıdır. HMK 403'te karşı tarafa önceden tebligat yapılmaması için ayrıca talep sahibinin haklarının korunması bakımından zorunluluk aranır.

Her delil tespiti acele ve tebligatsız yapılamaz. Karşı tarafın incelemeye katılması delili tehlikeye atmıyorsa hukuki dinlenilme hakkı gereği önceden bildirim yapılmalıdır.

Somut koşullara göre şu durumlar acelelik oluşturabilir:

• İnşaat veya tadilat nedeniyle ayıbın kısa sürede kapanacak olması,
• Bozulabilir ürün veya gıdanın niteliğini kaybetmesi,
• Araç ya da makinenin zorunlu onarıma girmesi,
• Su baskını, yangın veya kaza yerinin hızla değişmesi,
• İnternet içeriği veya dijital kaydın silinme ihtimali,
• Tanığın ağır hastalık veya yurt dışına çıkış nedeniyle sonradan dinlenememesi.

Talep dilekçesinde yalnızca “iş aceledir” denilmesi yeterli değildir. Delilin ne şekilde ve ne kadar kısa sürede kaybolacağı açıklanmalıdır.

Dava açılmadan önce delil tespiti, esas davaya bakacak mahkemeden veya üzerinde keşif ya da bilirkişi incelemesi yapılacak şeyin bulunduğu yahut tanığın oturduğu yer sulh hukuk mahkemesinden istenebilir. Dava açıldıktan sonra tespit talebi yalnızca davaya bakan mahkemeye yapılır.

Talep yanlış mahkemeye yöneltilirse aceleliğin amacı zarar görebilir. Esas uyuşmazlığın tüketici, iş, ticaret veya fikri mülkiyet alanına girmesi görev değerlendirmesini etkileyebilir.

Karşı taraf dinlenmeden tespit yapılmışsa mahkeme, tespit dilekçesi, karar, tutanak ve varsa bilirkişi raporunun bir örneğini kendiliğinden karşı tarafa tebliğ eder. Karşı taraf tebliğden itibaren bir hafta içinde delil tespiti kararına itiraz edebilir.

İtirazda acelelik şartının bulunmadığı, incelemenin eksik veya taraflı yapıldığı, bilirkişinin uzman olmadığı, soruların uyuşmazlığın esasını çözecek biçimde yöneltildiği veya ek inceleme gerektiği ileri sürülebilir.

Delil tespiti dosyasında verilen kararlar nihai hüküm değildir. HMK madde 405 gereğince tespit dosyası esas dava dosyasının eki sayılır. Bu nedenle delil tespiti kararına karşı kural olarak istinaf veya temyiz değil, kanunda öngörülen itiraz yolu kullanılır.

Yargıtay 4. Hukuk Dairesinin 2014/16308 E. ve 2015/942 K. sayılı kararında delil tespiti dosyasındaki işlemlere karşı HMK 403'teki itiraz yolunun açık olduğu, temyiz yolunun bulunmadığı belirtilmiştir.

Tespit raporu esas davada delil olarak değerlendirilir; hâkimi bağlamaz. Karşı taraf rapora itiraz edebilir, ek rapor veya yeni bilirkişi incelemesi isteyebilir. Tespitin tebligatsız yapılması, rapora mutlak üstünlük kazandırmaz.

Tespit raporunun tebliği borçluyu kendiliğinden temerrüde düşürmez. Yargıtay 15. Hukuk Dairesinin 2015/3620 E. ve 2016/2313 K. sayılı kararında, tespit bilirkişi raporunun HMK 403 gereği tebliğinin ödeme ihtarı yerine geçmeyeceği kabul edilmiştir. Faiz başlangıcı için maddi hukukta aranan temerrüt şartı ayrıca sağlanmalıdır.

Delil tespiti delili korur; ihtiyati tedbir hakkın elde edilmesini güvence altına alır. Mahkeme delil tespitiyle karşı tarafa ödeme, teslim veya faaliyeti durdurma emri veremez. Koruma ihtiyacı varsa şartları oluştuğunda ayrıca ihtiyati tedbir talep edilmelidir.

Aynı olayda iki kurum birlikte istenebilir; ancak her biri için ayrı hukuki yarar ve şartlar açıklanmalıdır.

Talep dilekçesinde ileride açılacak davanın konusu, tespiti istenen vakıa, incelenecek delil, kaybolma veya zorlaşma riski, tebligatsız işlem zorunluluğu ve bilirkişiye yöneltilecek teknik sorular açıkça yazılmalıdır.

Tespit, hukuki görüş veya kusur oranı toplamak için sınırsız bir keşif aracı değildir. Bilirkişiye somut teknik inceleme yaptırılmalıdır.

Acelelik gerekçesini somutlaştırmamak, delil tespitiyle davanın esasını çözdürmeye çalışmak, görevli mahkemeyi yanlış belirlemek, bir haftalık itiraz süresini kaçırmak ve rapor tebliğini temerrüt ihtarı sanmak sık hatalardır.

Acele delil tespiti, doğru zamanda kullanıldığında davanın en önemli delilini koruyabilir. Ancak tebligatsız işlem istisnadır ve zorunluluk somut biçimde gösterilmelidir. Tespit soruları teknik sınırda tutulmalı, karşı tarafın sonradan etkili itiraz ve inceleme hakkı korunmalıdır.

Yanlış mahkemeye başvuru, acelelik gerekçesinin yetersizliği veya delil tespiti ile ihtiyati tedbirin karıştırılması telafisi güç sonuçlar doğurabilir. Delilin korunması için uygun başvuru yolunun belirlenmesi amacıyla Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.

Güncellik notu: Metin 31 Temmuz 2026 tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.