Delil Tespitinde Görev ve Yetki: HMK Madde 401
· ≈3 dk okuma · Medeni Usul Hukuku
Dava açılmadan önce ve dava sırasında delil tespitinin hangi mahkemeden isteneceği, yetki itirazı ve usul sonuçları HMK 401 kapsamında. Güncel usul kuralları.
Kanun metni · 6100 sayılı HMK · Madde 401
Görev ve yetki
(1) Henüz dava açılmamış olan hâllerde delil tespiti, esas hakkındaki davaya bakacak olan mahkemeden veya üzerinde keşif yahut bilirkişi incelemesi yapılacak olan şeyin bulunduğu veya tanık olarak dinlenilecek kişinin oturduğu yer sulh mahkemesinden istenir.
(2) Noterlerin, 18/1/1972 tarihli ve 1512 sayılı Noterlik Kanunu uyarınca yapacağı vakıa tespitine ilişkin hükümler saklıdır.
(3) Esas hakkında açılan davada, delil tespiti yapan mahkemenin yetkisiz ve görevsiz olduğu ileri sürülemez.
(4) Dava açıldıktan sonra yapılan her türlü delil tespiti talebi hakkında sadece davanın görülmekte olduğu mahkeme yetkili ve görevlidir.
Kaynak: mevzuat.gov.tr · 2 Kasım 2026 tarihli güncel metin
Delil kaybolmadan veya incelenmesi ciddi biçimde güçleşmeden mevcut durumun mahkeme eliyle kayıt altına alınması gerekebilir. HMK 401, delil tespiti talebinin dava açılmadan önce ve dava açıldıktan sonra hangi mahkemeye yöneltileceğini açık biçimde ayırır.
i. Hukuki Çerçeve ve Kavram
Delil tespiti, ileride açılacak veya görülmekte olan davada kullanılacak delilin önceden toplanmasını sağlayan geçici hukuki korumadır. Esas uyuşmazlığı çözmez; keşif, bilirkişi incelemesi veya tanık beyanı gibi delil işlemlerini güvence altına alır.
ii. İlgili Mevzuat Hükümleri
HMK 401 uyarınca dava açılmadan önce delil tespiti, esas davaya bakacak mahkemeden veya keşif ya da bilirkişi incelemesi yapılacak şeyin bulunduğu yahut tanığın oturduğu yer sulh hukuk mahkemesinden istenir. Dava açıldıktan sonra ise yalnız davanın görüldüğü mahkeme görevli ve yetkilidir. Noterlik Kanunu kapsamındaki vakıa tespiti hükümleri saklıdır.
iii. Düzenlemenin Kapsamı
Dava öncesi sistem seçimliktir; talep eden, esas davaya bakacak mahkemeye veya kanunda gösterilen yer sulh hukuk mahkemesine başvurabilir. Dava açıldıktan sonra seçimlik yetki sona erer. Başka bir mahkemeden alınan tespit, asıl mahkemenin talimatı veya usulüne uygun istinabesi yoksa hükme esas alınma bakımından ciddi itirazla karşılaşabilir.
iv. Başvuru ve İnceleme Usulü
Talep dilekçesinde tespiti istenen vakıa, delilin ne olduğu, neden hemen toplanması gerektiği ve karşı taraf açıkça gösterilmelidir. HMK 400’deki hukuki yarar somutlaştırılmalı; yalnız ileride dava açılabileceğinin söylenmesi yeterli görülmemelidir. Keşif ve bilirkişi giderleri peşin yatırılmalı, tespit tutanağı ile rapor taraflara tebliğ edilmelidir.
v. Süreler, Görevli ve Yetkili Merci
HMK 401 özel bir başvuru süresi öngörmez; ancak delilin kaybolma veya değişme tehlikesi gecikmeyi anlamsız hâle getirebilir. Dava açılmışsa talep derdest dosyaya sunulur. Dava öncesi tespitte görev, ilerideki esas davanın hukuki niteliğine göre; alternatif yetki ise şeyin bulunduğu veya tanığın oturduğu yer sulh hukuk mahkemesine göre belirlenir.
vi. İspat, Delil ve Dosya Yönetimi
Fotoğraf, video, teknik kayıt, sözleşme, fatura, mevcut durum krokisi ve uzman incelemesini gerektiren unsurlar dilekçeye eklenebilir. Tespitin hangi sorulara cevap vermesi gerektiği açık yazılmalıdır. Bilirkişiye hukuki değerlendirme yaptırılmamalı; inceleme konusu teknik ve maddi olgularla sınırlandırılmalıdır.
vii. Yargıtay ve Bölge Adliye Mahkemesi Uygulaması
Yargıtay uygulamasında, dava açıldıktan sonra delil tespiti talebinin yalnız derdest davaya bakan mahkemece karara bağlanması gerektiği kabul edilmektedir. Dava öncesinde ise HMK 401/1’deki alternatifler geçerlidir. Kaynak PDF’de yer alan eski tarihli kararların somut olaya uygulanabilirliği, görev düzenindeki değişiklikler ve mahkeme teşkilatı dikkate alınarak ayrıca kontrol edilmelidir.
viii. Doktrindeki Görüşler ve Uygulamadaki Tartışmalar
Delil tespiti bir “dava” gibi esas hakkı belirlemediği için mahkeme, haklı tarafı tayin etmez. Öğretide kurumun amacı, delilin korunması ile karşı tarafın hukuki dinlenilme hakkı arasında denge kurmak olarak açıklanır. Acele hâller dışında karşı tarafa bildirim yapılması bu dengenin temelidir.
ix. Somut Olaylarda Dikkat Edilmesi Gerekenler
Tespit talebi ile eda veya tespit davası birbirine karıştırılmamalıdır. Taşınmazdaki ayıp, inşaat seviyesi, ürün miktarı veya dijital kaydın mevcut durumu gibi değişebilir vakıalar ayrıntılı sorularla belirlenmelidir. Dava açıldıktan sonra ayrı değişik iş dosyasına başvurmak yerine asıl dosyada ara karar talep edilmelidir.
x. Sık Yapılan Hatalar
- Hukuki yararı soyut ifadelerle açıklamak
- Dava açıldıktan sonra başka mahkemeden tespit istemek
- Bilirkişiden hukuki görüş talep etmek
- Keşif giderini ve tebligat avansını yatırmamak
- Tespit raporunu tek başına kesin delil saymak
xi. Hukuki Değerlendirme
HMK 401’de belirleyici ayrım, esas davanın açılıp açılmadığıdır. Yanlış merciye başvuru yalnız zaman ve gider kaybı doğurmaz; değişen delilin usulüne uygun biçimde güvence altına alınamamasına da yol açabilir.
xii. Sonuç
Bu tür uyuşmazlıklarda sürelerin kaçırılması, yanlış mercie başvurulması veya delillerin usulüne uygun sunulmaması hak kaybına neden olabilir. Somut olayınızın güncel mevzuat ve yargı kararları çerçevesinde değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.
xiii. Kaynak ve Doğrulama Notları
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 400-404: https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6100.pdf
- 1512 sayılı Noterlik Kanunu: https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.1512.pdf
- Kaynak PDF: blog-mevzuat-hmk-madde-401-gorev-ve-yetki-a146c05c.pdf
Sık Sorulan Sorular
Hayır. Tespit yalnız delili önceden toplar; uyuşmazlığın esası ayrı davada karara bağlanır.
Konular
Birlikte değerlendirilmesi gereken konular
İlgili mevzuat
Bu madde, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun Geçici Hukuki Korumalar kısmında (m. 389-406) yer alır.
Geçici Hukuki Korumalar — İlgili Maddeler
- HMK 392İhtiyati Tedbirde Teminat: Miktar, Muafiyet ve İade
- HMK 394İhtiyati Tedbir Kararına İtirazın Süresi ve Usulü: HMK Madde 394
- HMK 396Durum ve Koşulların Değişmesi Nedeniyle İhtiyati Tedbirin Değiştirilmesi veya Kaldırılması
- HMK 398HMK Madde 398 Kapsamında Tedbire Muhalefetin Cezası
- HMK 404HMK Madde 404: Delil Tespiti Kararında Uygulanacak Hükümler
- HMK 406HMK 406 Kapsamında Diğer Geçici Hukuki Korumalar
Atıf Ağı — İlgili Maddeler
Bu maddenin metninde anılan ve bu maddeye atıf yapan diğer HMK maddeleri; ikinci ve üçüncü derece, aradaki maddeler üzerinden.
Aynı Hükümleri Uygulayan Yazılar
- El Atmanın Önlenmesi Davası Nedir? Şartları, Süresi ve Yargıtay UygulamasıOrtak hüküm · HMK m. 400
- Eser Sözleşmesi Nedir? Şartları, Ayıp, Bedel ve ZamanaşımıOrtak hüküm · HMK m. 400
- İş Hukukunda İhtarnameye Cevap Dilekçesi ve ÖrneğiOrtak hüküm · HMK m. 400
- Kalp Krizi İş Kazası Sayılır mı? SGK ve Tazminat HaklarıOrtak hüküm · HMK m. 400
Hukuk Sözlüğünde
Bu yazının dayandığı maddelere dayanan terimlerin sade açıklamaları.