Durum ve Koşulların Değişmesi Nedeniyle İhtiyati Tedbirin Değiştirilmesi veya Kaldırılması

Başvurunun temel şartı, tedbir kararından sonra durum ve koşulların değiştiğinin sabit olmasıdır. İlk kararın baştan yanlış olduğu iddiası ile sonradan koşulların değiştiği iddiası aynı değildir.

İlk kararın şartları oluşmadan verildiği düşünülüyorsa HMK madde 394 kapsamındaki itiraz yolu kullanılır. HMK 396 ise karar verildiği anda haklı görülebilecek tedbirin sonradan ölçüsüz, gereksiz veya yetersiz hâle gelmesiyle ilgilidir.

Somut olaya göre şu gelişmeler önem taşıyabilir:

• Tedbirle korunan alacağın tamamen veya kısmen ödenmesi,
• Yeterli teminat, banka garantisi veya başka güvence verilmesi,
• Tedbir konusu malın değerinde veya hukuki statüsünde değişiklik,
• Davanın kapsamının daralması ya da bazı taleplerin konusuz kalması,
• Tedbirin işletmenin faaliyetini öngörülmeyen biçimde durdurması,
• Yeni delillerle yaklaşık ispat dengesinin değişmesi,
• Üçüncü kişilerin üstün nitelikte haklarının ortaya çıkması,
• Tedbirin amacını karşılayan daha hafif bir yöntemin mümkün hâle gelmesi.

Değişiklik iddiası soyut olmamalıdır. Mahkeme, yeni durumun tedbirin devamına neden ihtiyaç bırakmadığını veya hangi ölçüde değişiklik gerektirdiğini görebilmelidir.

HMK 396 uyarınca mahkeme kendiliğinden değil, talep üzerine karar verir. Talepte bulunan taraf değişen koşulları, bunların karar tarihinden sonra ortaya çıktığını ve tedbirle bağlantısını somut delillerle açıklamalıdır.

Mahkeme, HMK 394'ün üçüncü ve dördüncü fıkralarını kıyasen uygular. Karşı tarafa dilekçe ve deliller tebliğ edilir; taraflar dinlenmek üzere davet edilir. Taraflar gelmese de dosya üzerinden karar verilebilir. İnceleme, tedbirin sürdürülmesinin hâlen gerekli ve ölçülü olup olmadığına yöneliktir.

Durum ve koşulların değişmesi nedeniyle tedbirin değiştirilmesi veya kaldırılmasında kanun teminat aranmayacağını açıkça belirtir. Bu kural, HMK 395'teki teminat karşılığında tedbirin değiştirilmesi veya kaldırılması kurumundan ayrılır.

HMK 395'te karşı taraf, tedbirin amacını karşılayacak teminat göstererek değişiklik isteyebilir. HMK 396'da ise esas olan yeni durumun tedbir ihtiyacını ortadan kaldırması veya farklılaştırmasıdır.

Esas dava açılmışsa talep davaya bakan mahkemeye yapılır. Dava açılmadan önce verilen tedbir bakımından, tedbiri veren mahkeme dosyayı inceler. Tedbir kararından sonra esas dava başka mahkemede açılmışsa dosyanın durumu ve tedbirin devamı ilgili mahkemelerce usulüne uygun biçimde değerlendirilmelidir.

Başvuru yeni bir dava değildir; tedbir dosyası veya esas dava içinde ara talep niteliğindedir.

HMK 396 yalnızca HMK 394'ün üçüncü ve dördüncü fıkralarına atıf yapar; kanun yolunu düzenleyen beşinci fıkraya atıf yapmaz. Bu nedenle değişen koşullara dayalı kaldırma veya değiştirme talebi hakkında verilen karara karşı doğrudan istinaf yolu kural olarak açık değildir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 2013/10750 E. ve 2013/15777 K. sayılı kararında da bu gerekçeyle temyiz isteminin reddedildiği görülmektedir. Bununla birlikte tedbire ilişkin hukuka aykırılık, esas hükme karşı kanun yolu incelemesinde ileri sürülebilir; ayrıca kararın gerçek niteliği somut olayda incelenmelidir.

Tedbir yargılamasında tam ispat değil yaklaşık ispat ölçüsü uygulanır. Ancak “koşullar değişti” iddiası salt ihtimale dayandırılamaz. Banka ödeme kayıtları, teminat mektupları, tapu ve sicil kayıtları, bilirkişi değerlendirmeleri, şirket mali tabloları, idari kararlar ve yeni tarihli sözleşmeler kullanılabilir.

Tedbirin işletme faaliyetini ölçüsüz etkilediği ileri sürülüyorsa zarar iddiası somut finansal verilerle gösterilmelidir. Yalnızca genel ekonomik güçlük anlatımı yeterli olmaz.

Mahkeme tedbiri tamamen kaldırmak ile aynen sürdürmek arasında seçim yapmak zorunda değildir. Tedbirin kapsamını daraltabilir, belirli mallarla sınırlayabilir, işlem yasağını kayıt veya bildirim yükümlülüğüne çevirebilir ya da başka bir koruma yöntemi belirleyebilir.

Amaç, talep edenin muhtemel hakkını korurken karşı tarafın malvarlığı ve faaliyet özgürlüğüne gereksiz müdahaleden kaçınmaktır. Değişen koşullar bu dengeyi etkiliyorsa kararın gerekçesi yeni dengeyi açıklamalıdır.

İlk karara yönelik itiraz sebeplerini HMK 396 başvurusu gibi sunmak, yeni durumun tarihini ve delilini göstermemek, teminat karşılığı kaldırma ile değişen koşullara dayalı kaldırmayı karıştırmak ve doğrudan kanun yolu açıkmış gibi işlem yapmak başlıca hatalardır.

İhtiyati tedbir durağan bir karar değildir. Koruma ihtiyacı ortadan kalkmış veya daha hafif bir araçla karşılanabilir hâle gelmişse tedbirin aynen sürmesi hukuka uygun olmayabilir. Buna karşılık salt zaman geçmesi ya da karşı tarafın genel mağduriyet iddiası değişiklik için yeterli değildir.

Değişen koşulların doğru hukuki sebebe dayandırılmaması, güncel delillerin sunulmaması veya HMK 394, 395 ve 396 kurumlarının karıştırılması talebin reddine yol açabilir. Tedbirin devamı, kapsamı veya kaldırılması hakkında somut değerlendirme için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.

Güncellik notu: Metin 31 Temmuz 2026 tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır.