HMK Madde 404: Delil Tespiti Kararında Uygulanacak Hükümler

Maddeye göre tespiti istenen vakıanın hangi delille tespit edileceğine karar verilmişse, kararın yerine getirilmesinde o delilin toplanmasına ilişkin hükümler uygulanır.

Bu nedenle delil tespiti tek tip bir işlem değildir. Tespit bilirkişi incelemesiyle yapılacaksa bilirkişiye; keşifle yapılacaksa keşfe; tanıkla yapılacaksa tanık dinlenmesine ilişkin usul hükümleri uygulanır.

Bir delilin hemen tespit edilmemesi hâlinde kaybolacağı veya ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı konusunda hukuki yarar bulunmalıdır. İnşaat ayıbının tamirle ortadan kalkması, hasarlı ürünün bozulması, işyerindeki teknik durumun değişmesi veya dijital verinin silinme ihtimali tipik örneklerdir.

Delil tespiti, davanın esası hakkında karar verilmesini sağlamaz. Mahkeme bu aşamada kimin haklı olduğuna değil, delilin mevcut durumunun korunmasına odaklanır.

Teknik veya özel bilgi gerektiren uyuşmazlıklarda delil tespiti çoğunlukla bilirkişi aracılığıyla yapılır. Bilirkişinin görevi, mahkemenin belirlediği teknik sorulara cevap vermektir. Hukuki nitelendirme yapmak veya uyuşmazlığın sonucunu tayin etmek bilirkişinin görevi değildir.

Tarafların bilirkişinin uzmanlık alanına, tarafsızlığına, inceleme yöntemine ve rapordaki eksikliklere ilişkin itiraz hakları vardır. Tespit raporu kesin delil değildir; asıl davada diğer delillerle birlikte değerlendirilir.

Taşınmaz, makine, araç, işyeri veya fiziksel durumun yerinde görülmesi gerekiyorsa keşif yapılır. Keşif sırasında mahkeme gözlemlerini tutanağa geçirir; gerektiğinde bilirkişi de hazır bulunur. Fotoğraf, video, kroki ve ölçüm gibi yardımcı kayıtların dosyaya alınması tespitin güvenilirliğini artırır.

Keşfin yapılacağı yer, tarih ve tarafların hazır bulunma imkânı usulüne uygun biçimde belirlenmelidir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde karşı taraf dinlenmeden karar verilebilse de sonradan itiraz ve açıklama imkânı sağlanmalıdır.

Tanığın ileride dinlenmesinin imkânsız veya çok güç hâle gelmesi bekleniyorsa, tanık beyanının delil tespiti yoluyla alınması istenebilir. Tanığın yaşı, ağır hastalığı, uzun süreli yurt dışına çıkacak olması veya olayın özel koşulları hukuki yarar bakımından değerlendirilebilir.

Bu durumda çağrı, yemin, çekinme hakkı, bilgilendirme, soru yöneltme ve tutanak düzenine ilişkin tanıklık hükümleri uygulanır.

Belgenin içeriğinin, bulunduğu yerin veya fiziki özelliklerinin korunması gerekiyorsa belge incelemesine ilişkin kurallar devreye girer. Dijital verilerde ise yalnız ekran görüntüsü almak çoğu zaman yeterli değildir. Verinin kaynağı, tarih-saat bilgisi, bütünlüğü ve değiştirilmeye karşı korunması önem taşır.

Dijital tespitlerde uzman bilirkişi, hash değeri, imaj alma yöntemi ve erişim kayıtları gibi teknik unsurlar somut olaya göre gerekli olabilir. Kişisel veri ve ticari sır içeren materyaller bakımından ölçülülük gözetilmelidir.

Dava açılmadan önce delil tespiti, esas hakkındaki davaya bakacak mahkemeden veya üzerinde keşif ya da bilirkişi incelemesi yapılacak şeyin bulunduğu ya da tanık olarak dinlenecek kişinin oturduğu yer sulh hukuk mahkemesinden istenebilir. Dava açıldıktan sonra talep, davaya bakan mahkemeye yöneltilir.

Görev ve yetki değerlendirmesinde uyuşmazlığın türü, tespitin konusu ve davanın açılıp açılmadığı birlikte ele alınmalıdır.

Delil tespiti kararına karşı genel anlamda ayrı bir kanun yolu öngörülmemiştir. Karşı taraf, tespit işlemi sırasında veya sonrasında usule, bilirkişiye, rapora ve tespit kapsamına itiraz edebilir. Tespit dosyasındaki eksiklikler asıl davada da ileri sürülebilir.

Delil tespitiyle asıl davada talep edilecek hukuki sonucu elde etmeye çalışmak, kurumun sınırlarını aşar. Tespit kararı icra edilebilir bir eda hükmü değildir.

Hukuki yararın somutlaştırılmaması, tespit konusu vakıanın belirsiz bırakılması, bilirkişiden hukuki görüş istenmesi, karşı tarafa mümkün olduğu hâlde haber verilmemesi ve tespit raporunun kesin hüküm gibi değerlendirilmesi sık görülen hatalardır.

HMK m. 404, delil tespiti kararının soyut bir işlem olarak kalmasını önler ve tespit hangi delille yapılacaksa o delile özgü usul güvencelerini devreye sokar. Başarılı bir tespit başvurusu, doğru delil türünün seçilmesine ve talebin açık biçimde sınırlandırılmasına bağlıdır.

Delilin hızla değiştiği veya kaybolma riski taşıdığı durumlarda yanlış merciye başvuru ya da eksik inceleme talebi ciddi hak kaybı yaratabilir. Somut olayın değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki görüş veya somut olay bakımından sonuç garantisi içermez.

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 400-405.
• Kaynak PDF'deki madde ve gerekçe, 31.07.2026 itibarıyla güncel mevzuatla karşılaştırılmıştır.