Muvazaa Davası Nedir? Şartları, İspatı ve Hukuki Sonuçları

Genel muvazaanın temel dayanağı 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 19. maddesidir. Düzenlemeye göre bir sözleşmenin türü ve içeriği belirlenirken tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere değil, gerçek ve ortak iradelerine bakılır.

TBK m. 19 yalnızca sözleşmenin yorumuna ilişkin bir hüküm değildir. Tarafların dış dünyaya açıkladıkları irade ile gerçekte amaçladıkları hukuki sonuç arasında bilinçli bir uyumsuzluk bulunması hâlinde, görünürdeki işlemin hukuki akıbetinin belirlenmesinde de uygulanır.

İspat ve usul bakımından HMK m. 190, 200, 201, 202 ve 203; taşınmazın aynına ilişkin yetki bakımından HMK m. 12; geçici hukuki koruma bakımından HMK m. 389 ve devamı önem taşır. Alacaklının tasarrufun iptali yoluna dayanması hâlinde ise İİK m. 277-284 ayrı bir hukuki rejim oluşturur.

Muvazaadan söz edilebilmesi için kural olarak şu unsurlar aranır:

1. Tarafların açıkladıkları irade ile gerçek iradeleri arasında bilerek oluşturulmuş bir uyumsuzluk bulunması,
2. Üçüncü kişileri aldatma veya gerçek durumu onlardan gizleme amacı,
3. Görünürdeki işlemin taraflar arasında hüküm doğurmayacağına ilişkin bir muvazaa anlaşması.

Somut olayda bu unsurlardan biri yoksa, işlem muvazaa yerine irade bozukluğu, inançlı işlem, nam-ı müstear, kanuna karşı hile, gabin, bağışlama veya başka bir hukuki kurum kapsamında değerlendirilebilir. Yanlış hukuki nitelendirme, davanın reddine veya talep sonucunun elde edilememesine yol açabilir.

Mutlak muvazaa

Mutlak muvazaada taraflar gerçekte herhangi bir hukuki işlem yapmak istemez. Buna rağmen üçüncü kişiler nezdinde bir işlem yapılmış görüntüsü yaratılır. Örneğin borçlunun malvarlığındaki bir taşınmazı gerçekte devretmediği hâlde alacaklılardan mal kaçırmak amacıyla satış yapılmış gibi göstermesi bu kapsamda değerlendirilebilir.

Görünürdeki işlem tarafların gerçek iradesini yansıtmadığı için hüküm doğurmaz. Ortada ayrıca geçerli olması araştırılacak bir gizli işlem de bulunmaz.

Nispi muvazaa

Nispi muvazaada taraflar gerçekte bir işlem yapmak ister; ancak bu işlemi başka bir hukuki işlem arkasına gizler veya işlemin tarafı, bedeli ya da koşulları hakkında gerçeğe aykırı bir görünüm oluşturur.

Taşınmazın gerçekte bağışlandığı hâlde tapuda satış gösterilmesi, satış bedelinin resmî senette gerçek bedelden farklı yazılması veya gerçek alıcının başka bir kişi arkasına gizlenmesi nispi muvazaa örnekleridir.

Nispi muvazaada görünürdeki işlem gerçek iradeye uymadığı için geçersizdir. Gizli işlemin geçerliliği ise o işlem için kanunun aradığı şekil ve diğer geçerlilik şartlarına bağlıdır. Özellikle taşınmaz bağışının satış görünümü arkasına gizlendiği hâllerde, gizli bağış işlemi resmî şekle uygun değilse geçerli hâle gelmez.

Muvazaalı görünürdeki işlem, tarafların gerçek iradesini taşımadığı için kural olarak başlangıçtan itibaren hüküm doğurmaz. Bununla birlikte davanın sonucu, davacının sıfatına ve talebine göre değişir.

• İşlemin tarafı, görünürdeki sözleşmenin hükümsüzlüğünün tespitini isteyebilir.
• Mirasçı, koşulları varsa tapu iptali ve miras payı oranında tescil talebinde bulunabilir.
• Alacaklı, borçlunun mal kaçırma amacıyla yaptığı muvazaalı işlemin kendisi yönünden sonuç doğurmadığının belirlenmesini ve alacağını cebri icra yoluyla tahsil edebilme yetkisi verilmesini isteyebilir.
• Taşınmazın gerçek hak sahibi, tapu kaydının düzeltilmesini talep edebilir.

Bu nedenle bütün muvazaa davalarının ayni dava olduğu veya her kabul kararında taşınmazın mutlaka borçlu adına tescil edileceği söylenemez. Alacaklının TBK m. 19'a dayanan davasında uygulamada, İİK m. 283 hükmünün kıyasen uygulanması suretiyle tapu kaydı düzeltilmeden, alacak ve ferileriyle sınırlı haciz ve satış yetkisi verilmesi de mümkündür.

İşlemin tarafları

Görünürdeki işlemin tarafı, gerçek iradenin sözleşmede yazılandan farklı olduğunu ileri sürebilir. Ancak taraflar bakımından ispat rejimi daha sıkıdır. Yazılı bir sözleşmeye karşı muvazaa iddiası, kural olarak senetle ispat kurallarına tabidir.

Mirasçılar

Mirasçının hangi sıfatla hareket ettiği belirleyicidir. Mirasçı, mirasbırakanın halefi sıfatıyla onun hakkına dayanıyorsa işlemin tarafı gibi değerlendirilebilir. Buna karşılık saklı payının veya miras hakkının muvazaalı işlemle ihlal edildiğini ileri sürerek kendi hakkına dayanıyorsa üçüncü kişi konumunda kabul edilmesi ve daha geniş delil imkânından yararlanması gündeme gelebilir.

Muris muvazaası, genel muvazaadan ayrı olarak Yargıtay'ın 1 Nisan 1974 tarihli ve 1/2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararıyla şekillenmiş özel bir uygulama alanıdır. Bu içtihat, mirasbırakanın tapulu taşınmazını gerçekte bağışladığı hâlde tapuda satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi gibi göstermesi hâllerinde önem taşır. Tapu dışındaki işlemler veya içtihadı birleştirme kararının kapsamına girmeyen tasarruflar yönünden genel muvazaa hükümleri ayrıca değerlendirilir.

Alacaklılar ve diğer üçüncü kişiler

Muvazaalı işlem nedeniyle hakkı zedelenen üçüncü kişi de dava açabilir. Alacaklının yalnızca borçlu ile üçüncü kişi arasında olağan dışı bir işlem bulunduğunu göstermesi yeterli değildir. Alacağının varlığını, muvazaalı işlemin tahsil imkânını zedelediğini ve tarafların gerçek iradesinin görünürdeki işlemden farklı olduğunu ortaya koyması gerekir.

Alacaklının alacağının muvazaalı işlemden önce doğmuş olması, zararlandırma olgusunun değerlendirilmesinde güçlü bir ölçüttür. Bununla birlikte her uyuşmazlıkta borcun doğum tarihi, işlemin tarihi, taraflar arasındaki yakınlık, bedel hareketleri ve borçlunun mali durumu birlikte incelenir.

Muvazaa davalarının en kritik yönü ispat rejimidir. Aynı işlem hakkında taraflar ile üçüncü kişiler farklı delil kurallarına tabi olabilir.

İşlemin tarafları bakımından ispat

Görünürdeki işlem yazılı veya resmî şekilde yapılmışsa, taraflardan birinin bu işlemin gerçeği yansıtmadığını kural olarak yazılı delille kanıtlaması gerekir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun senetle ispat ve senede karşı senetle ispat kuralları burada önem taşır.

Yazılı delil başlangıcı bulunması hâlinde tanık dinlenmesi mümkün olabilir. Elektronik yazışmalar, imzalı belgeler, ödeme planları, taraflardan sadır olmuş kayıtlar ve somut olayın özelliklerine göre diğer belgeler delil başlangıcı niteliği taşıyabilir. Belgenin tek başına iddiayı tamamen ispatlaması gerekmez; iddiayı muhtemel göstermesi ve karşı taraftan sadır olması aranır.

Üçüncü kişiler bakımından ispat

HMK m. 203/1-d uyarınca hukuki işlemlere ve senetlere karşı üçüncü kişilerin muvazaa iddialarında tanık dinlenebilir. Üçüncü kişi, tarafı olmadığı bir işlemin gizli yönünü yazılı belgeyle kanıtlamak zorunda bırakılamaz. Bu nedenle alacaklılar, mirasçılar ve hakkı zedelenen diğer üçüncü kişiler somut konumlarına göre tanık, banka kaydı, tapu hareketi, mali kayıt, bilirkişi incelemesi, keşif ve karineler dâhil her türlü hukuka uygun delilden yararlanabilir.

Uygulamada önem taşıyan emareler

Tek bir emare genellikle muvazaayı kanıtlamaya yetmez. Mahkeme delilleri birlikte değerlendirir. Özellikle şu hususlar önemlidir:

• Taraflar arasında yakın akrabalık, iş ortaklığı veya yoğun güven ilişkisi,
• Devir bedelinin piyasa değerine göre açık biçimde düşük olması,
• Bedelin gerçekten ödenip ödenmediği ve banka hareketleri,
• Devralanın ekonomik gücünün bedeli ödemeye elverişli olup olmadığı,
• Devirden sonra malı fiilen kimin kullandığı,
• Vergi, aidat, kira veya bakım giderlerini kimin karşıladığı,
• İşlemin alacak takibi, boşanma, miras uyuşmazlığı veya haciz tehdidiyle yakın tarihte yapılması,
• Tapu veya araç devirlerinin kısa aralıklarla el değiştirmesi,
• Tarafların işlem öncesi ve sonrası beyanları arasındaki çelişkiler.

Bedelin tapu senedinde düşük gösterilmesi tek başına taşınmaz devrinin tümden muvazaalı olduğunu kanıtlamaz. Bedelde muvazaa ile mülkiyet devrinin hiç istenmemesi birbirinden ayrılmalıdır.

Hukuk Genel Kurulu, 17.01.2019, E. 2017/17-2051, K. 2019/19

Kararda TBK m. 19'a dayanan muvazaa davası ile İİK m. 277 ve devamındaki tasarrufun iptali davasının farklı kurumlar olduğu vurgulanmıştır. Tasarrufun iptali davasında işlem özel hukuk bakımından geçerliliğini korur; yalnızca alacaklı yönünden cebri icraya elverişli hâle gelir. Muvazaa iddiasında ise görünürdeki işlemin gerçekte hiç yapılmadığı veya tarafların gerçek iradesini yansıtmadığı ileri sürülür.

Hukuk Genel Kurulu, 25.02.2020, E. 2017/17-1505, K. 2020/204

Hukuk Genel Kurulu, iki dava türünün koşulları ve doğurduğu sonuçların birbirinden ayrılması gerektiğini yinelemiştir. Davanın adlandırılmasından çok ileri sürülen maddi vakıalar ve talep sonucu esas alınmalıdır.

Hukuk Genel Kurulu, 13.10.2020, E. 2017/17-2759, K. 2020/745

Kararda alacaklının TBK m. 19'a dayalı iddiası bakımından alacağın ve zararlandırıcı işlemin tarihleri ile tarafların gerçek iradesinin araştırılması gerektiği belirtilmiştir. Alacaklı, yalnızca işlemden şüphe duyduğunu değil, hukuken korunabilir menfaatini ve muvazaayı gösteren olguları ortaya koymalıdır.

Hukuk Genel Kurulu, 12.10.2021, E. 2017/11-2905, K. 2021/1214

Kararda taşınmaz satış bedelinin resmî senette farklı gösterildiği iddiası ve ispat şekli ele alınmıştır. Taraflar arasındaki yazılı belge, somut olayın özelliğine göre bedelde muvazaanın ispatında dikkate alınmıştır. Karar, mülkiyet devrinin gerçekten istendiği hâllerle devrin bütünüyle görünüşte olduğu hâllerin ayrılması gerektiğini göstermektedir.

Kararların somut uyuşmazlığa uygulanması, dava sebebi ve deliller incelenmeden yapılamaz. Aynı kavram kullanılsa dahi muris muvazaası, alacaklıdan mal kaçırma, bedelde muvazaa ve inançlı işlem birbirinden farklı değerlendirmeler gerektirir.

Borçlar hukuku öğretisinde baskın yaklaşım, görünürdeki işlemin tarafların gerçek iradesini taşımaması nedeniyle hüküm doğurmadığı; gizli işlemin ise kendi şekil ve geçerlilik şartlarını taşıdığı ölçüde geçerli olabileceği yönündedir. Bu ayrım özellikle taşınmaz bağışının satış arkasına gizlenmesiyle, tarafların taşınmazı gerçekten devretmek isteyip yalnızca bedeli farklı göstermeleri arasında belirleyicidir.

Uygulamadaki başlıca tartışmalardan biri, alacaklının TBK m. 19'a dayalı davasının hukuki sonucudur. Alacaklının amacı çoğu zaman mülkiyetin kendisine geçirilmesi değil, borçlunun malvarlığından görünüşte çıkarılan mal üzerinde alacağıyla sınırlı cebri icra yetkisi elde etmektir. Bu nedenle güncel uygulamada İİK m. 283'ün kıyasen uygulanması ve tapu kaydı düzeltilmeden haciz ve satış yetkisi verilmesi yaklaşımı öne çıkmaktadır.

Bir diğer tartışma bedelde muvazaadır. Taraflar mülkiyetin devrini gerçekten istemiş, yalnızca bedeli resmî senette farklı göstermişse işlemin tamamının hükümsüzlüğü sonucu doğmaz. Gerçek bedelin ispatı, tarafların sıfatına ve sunulan yazılı belgelere göre değerlendirilir; vergi ve harç yönünden doğabilecek kamu hukuku sonuçları ise özel hukuk uyuşmazlığından ayrıdır.

Muvazaa davası ile İİK m. 277 ve devamında düzenlenen tasarrufun iptali davası uygulamada sıkça karıştırılır.

Dava dilekçesinde yalnızca kanun maddesi yazmak yeterli değildir. Borcun ne zaman doğduğu, işlemin hangi nedenle muvazaalı olduğu, davacının hangi hukuki sonucu istediği ve alternatif talebin bulunup bulunmadığı açıkça gösterilmelidir.

Muvazaa nedeniyle görünürdeki işlemin hükümsüzlüğünün ileri sürülmesi kural olarak zamanaşımı veya hak düşürücü süreye tabi değildir. Zamanın geçmesi, başlangıçtan itibaren gerçek iradeyi yansıtmayan işlemi kendiliğinden geçerli hâle getirmez.

Bununla birlikte bu ilke, uyuşmazlıktaki bütün taleplerin süresiz olduğu anlamına gelmez. Muvazaa iddiasıyla birlikte ileri sürülen alacak, tazminat, sebepsiz zenginleşme, tenkis, miras sebebiyle istihkak veya başka bir talep kendi özel süresine tabi olabilir. Ayrıca üçüncü kişinin iyiniyetli kazanımı, tapu siciline güven, kazandırıcı zamanaşımı ve usuli kesin hüküm gibi kurumlar somut olayın sonucunu etkileyebilir.

Bu nedenle dava açmadan önce yalnızca “muvazaada süre yoktur” kabulüyle hareket edilmesi güvenli değildir.

Görevli mahkeme, uyuşmazlığın hukuki niteliğine göre belirlenir. Özel bir görev kuralı bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Ancak uyuşmazlığın ticari dava, tüketici işlemi, iş ilişkisi, aile hukuku veya başka bir özel yargı alanına girmesi hâlinde görev değişebilir.

Taşınmazın aynına veya zilyetliğine ilişkin davalarda HMK m. 12 uyarınca taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir. Salt alacaklının cebri icra yetkisi istediği TBK m. 19 davalarında ise talebin niteliği ve güncel içtihat ayrıca incelenmelidir. Taşınmazla bağlantı kurulması tek başına her olayda aynı yetki sonucunu doğurmaz.

Dava değerine göre harç, vekâlet ücreti ve kanun yolu şartları da değişir. Tapu iptali ve tescil talebinde dava değerinin doğru gösterilmemesi eksik harç, süre kaybı ve usuli sorunlara neden olabilir.

Dava konusu taşınmazın üçüncü kişilere devri ihtimali varsa HMK m. 389 ve devamı uyarınca ihtiyati tedbir talep edilebilir. Tedbir kararı otomatik değildir. Talep eden taraf, hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağını veya imkânsız hâle geleceğini yaklaşık ispatla göstermelidir.

Mahkeme çoğu durumda teminat isteyebilir. Dava konusu taşınmazın devrini engelleyen tedbir ile tapu kaydına davalıdır şerhi verilmesi farklı sonuçlar doğurur. Talebin hangi korumayı amaçladığı açıkça belirtilmelidir.

Dava açılmadan önce mümkün olduğunca şu kayıtlar temin edilmelidir:

• Tapu kayıtları ve resmî senetler,
• Araç tescil ve devir kayıtları,
• Banka hesap hareketleri ve ödeme belgeleri,
• Tarafların gelir ve malvarlığı bilgileri,
• Mesaj, e-posta ve yazılı görüşmeler,
• Kira, vergi, aidat, sigorta ve bakım ödemeleri,
• Taşınmazın fiilî kullanımını gösteren kayıtlar,
• İcra dosyaları ve haciz tarihleri,
• Şirket kayıtları ve ticari defterler,
• Uygun olduğu ölçüde tanık anlatımları,
• Piyasa değerinin belirlenmesi için bilirkişi incelemesi.

Hukuka aykırı yolla elde edilmiş kayıtlar delil olarak kullanılamaz. Özellikle özel hayatın gizliliğini ihlal eden ses veya görüntü kayıtları bakımından elde etme yöntemi ayrıca değerlendirilmelidir.

Her düşük bedelli devri muvazaa saymak

Düşük bedel önemli bir emare olabilir; ancak tek başına tarafların devir iradesinin bulunmadığını göstermez. Bedelde muvazaa ile işlemin tamamının muvazaalı olması ayrılmalıdır.

Muvazaa ile tasarrufun iptalini aynı dava sanmak

İki yolun şartları, süreleri ve sonuçları farklıdır. Yanlış talep sonucu, doğru vakıalar ileri sürülse dahi kararın uygulanmasında sorun yaratabilir.

Alacağın varlığını ve hukuki menfaati göstermemek

Alacaklı, borçlunun her mal devrine müdahale edemez. Alacak, zararlandırma ve muvazaalı işlem arasındaki bağlantı somutlaştırılmalıdır.

Yazılı delil zorunluluğunu gözden kaçırmak

İşlemin tarafı olan kişi ile üçüncü kişinin delil imkânları aynı değildir. Tarafın yalnızca tanık listesi sunması çoğu olayda yeterli olmaz.

Tedbir talebini geciktirmek

Dava açıldıktan sonra taşınmazın el değiştirmesi, yeni kişilerin davaya katılmasını ve iyiniyet tartışmasını gündeme getirir. Koruma tedbiri ihtiyacı dava öncesinde değerlendirilmelidir.

Talep sonucunu belirsiz bırakmak

Hükümsüzlüğün tespiti, tapu iptali ve tescil, miras payı oranında tescil veya alacakla sınırlı cebri icra yetkisi farklı taleplerdir. Mahkemenin neye karar vermesinin istendiği açık olmalıdır.

Muvazaa uyuşmazlıklarında sonuç, işlemin adından çok tarafların gerçek iradesinin ve davacının hukuki konumunun doğru belirlenmesine bağlıdır. Tapudaki satış kaydı, banka dekontu veya akrabalık ilişkisi tek başına kesin sonuca götürmez. İşlemin yapıldığı tarih, borcun doğumu, bedelin kaynağı, fiilî kullanım ve tarafların ekonomik davranışları birlikte değerlendirilmelidir.

Dava stratejisi kurulurken TBK m. 19'a dayalı muvazaa ile muris muvazaası, inançlı işlem, tenkis ve İİK m. 277 ve devamındaki tasarrufun iptali yolları birbirinden ayrılmalıdır. Aynı olayda terditli veya kademeli talep kurulması mümkün olsa da her talebin vakıaları, ispat araçları ve hukuki sonucu ayrı gösterilmelidir.

Muvazaalı işlemler çoğu zaman tapu kayıtları, banka hareketleri, icra dosyaları ve tarafların ekonomik ilişkilerinin birlikte incelenmesini gerektirir. Dava sebebinin yanlış kurulması, görev veya yetki itirazı, eksik harç, yetersiz delil ve gecikmiş tedbir talebi hak kaybına yol açabilir.

Somut olayınızın güncel mevzuat ve doğrulanabilir yargı kararları çerçevesinde değerlendirilmesi; dava, savunma veya koruma tedbiri stratejisinin belirlenmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz. Her uyuşmazlığın sonucu kendi vakıaları, tarafların sıfatı ve sunulabilen delillere göre değişir.