Deneme Süreli İş Sözleşmesi Nedir? Süresi, Feshi ve İşçinin Hakları

İş Kanunu m. 15 uyarınca taraflarca iş sözleşmesine deneme kaydı konulduğunda bunun süresi en çok iki ay olabilir. Ancak deneme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir.

Bu süreler üst sınırdır. Taraflar daha kısa bir deneme süresi kararlaştırabilir. İki ayı aşan deneme kaydı, aşan kısım bakımından geçersiz sayılır; iş ilişkisi iki ayın dolmasıyla birlikte normal hükümlerine tabi olur.

Bireysel iş sözleşmesiyle deneme süresini dört aya çıkarmak mümkün değildir. Dört aylık üst sınır yalnız toplu iş sözleşmesi bulunan işyerleri için geçerlidir.

Deneme süresinin geçerli sayılabilmesi için iş sözleşmesine konulmuş olması gerekir. Bu kayıt, tarafların üzerinde anlaştığı ve ispatlanabilir olmalıdır. Yazılı iş sözleşmesi yapılmışsa deneme süresinin süresi ve başlangıcı sözleşmede açıkça gösterilmelidir.

Yazılı sözleşme yoksa deneme kaydının varlığını ileri süren taraf bunu ispatla yükümlüdür. Uygulamada deneme kaydını ispat edemeyen işveren, olağan fesih hükümlerine ve sonuçlarına tabi olur. Bu nedenle deneme süresi mutlaka yazılı sözleşmede düzenlenmelidir.

Deneme süresi işe fiilen başlanılan tarihte işlemeye başlar. Sözleşmenin imzalandığı tarih ile işe başlama tarihi farklıysa, esas alınacak tarih işe fiilî başlangıçtır.

İş Kanunu m. 15'in getirdiği en önemli sonuç şudur: Deneme süresi içinde taraflar iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir. Bu, hem işçi hem işveren için geçerlidir.

Bunun anlamı:

• İhbar süresi verilmesi gerekmez, ihbar tazminatı doğmaz.
• Kıdem tazminatı koşulları oluşmaz; zira bir yıllık kıdem şartı gerçekleşmemiştir.
• İşe iade davası açılamaz, çünkü iş güvencesi için aranan altı aylık kıdem şartı sağlanmamıştır.
• Fesih için geçerli neden gösterme ve savunma alma zorunluluğu bulunmaz.

Buna karşılık işçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır. İşveren, deneme süresinde çalışılan günlerin ücretini, varsa fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil ücretlerini, prim ve sosyal hakları ödemek zorundadır. Deneme süresinde çalışan işçinin sigortalılığı da ilk günden itibaren yapılmalıdır.

Deneme süresinde fesih hiç denetlenmez mi?

Denetlenir. Fesih serbestisi mutlak değildir. Deneme süresinde yapılan fesih;

• eşit davranma borcuna aykırılık,
• sendikal nedene dayanma,
• ayrımcılık yasağının ihlali,
• hakkın kötüye kullanılması,
• kişilik haklarının ihlali

gibi gerekçelerle dava konusu yapılabilir. Örneğin hamileliğin öğrenilmesi veya sendikaya üye olunması üzerine yapılan deneme süresi feshinde, ilgili mevzuattaki tazminat talepleri gündeme gelebilir. Sendikal nedene dayanan fesihlerde 6356 sayılı Kanun uyarınca sendikal tazminat istenebilir.

Evet. Deneme süresi, iş sözleşmesi devam ederse işçinin kıdemine dâhil edilir. Yani işçi deneme süresini geçtikten sonra çalışmaya devam ederse, kıdem tazminatı, yıllık izin ve ihbar süresi hesabında işe fiilen başladığı ilk gün esas alınır. Deneme süresi "sayılmayan bir dönem" değildir.

Bu kural yıllık ücretli izin hakkı bakımından da geçerlidir. Bir yıllık çalışma süresinin hesabında deneme süresi dikkate alınır.

Bireysel sözleşmeyle iki aylık süre aşılamaz. Toplu iş sözleşmesi yoksa "bir ay daha deneyelim" biçimindeki uzatmalar geçersizdir.

Aynı işveren yanında, aynı iş için deneme süresinin tekrarlanması da kabul edilmez. İşçi işten ayrılıp kısa süre sonra aynı işyerinde aynı işe yeniden alınmışsa, yeni bir deneme süresi konulması dürüstlük kuralına aykırı görülebilir. Buna karşılık işçi tamamen farklı nitelikte ve farklı yetkinlik gerektiren bir göreve geçirilmişse, somut olayın koşullarına göre değerlendirme yapılır.

Konulabilir. Ancak deneme süresinin, sözleşmenin toplam süresiyle makul bir oranda olması beklenir. Örneğin üç aylık bir proje sözleşmesine iki aylık deneme süresi konulması, deneme kaydının amacına aykırı düşer ve dürüstlük kuralı çerçevesinde denetlenir.

Türk Borçlar Kanunu m. 433, hizmet sözleşmelerinde deneme süresini en çok iki ay olarak öngörür ve bu süre içinde fesih için yedi günlük bildirim süresine uyulmasını arar. İş Kanunu m. 15 ise bildirim süresine gerek olmaksızın fesih imkânı tanır.

Bu nedenle:

• İş Kanunu kapsamındaki işçiler bakımından İş Kanunu m. 15 uygulanır ve bildirim süresi aranmaz.
• İş Kanunu kapsamı dışında kalan ve Türk Borçlar Kanunu hükümlerine tabi hizmet ilişkilerinde ise yedi günlük bildirim süresi gündeme gelir.

Hangi kanunun uygulanacağı, çalışanın statüsüne ve işyerinin niteliğine göre belirlenir.

1. Deneme süresini yazılı iş sözleşmesinde açık biçimde düzenleyin; başlangıç tarihini işe fiilî başlangıç olarak yazın.
2. İki aylık üst sınırı aşmayın; toplu iş sözleşmesi yoksa dört ay yazmayın.
3. Deneme süresi içinde fesih kararı verecekseniz, süre dolmadan bildirimi yapın ve ulaştığını belgeleyin.
4. Fesih bildirimini yazılı yapın; ispat kolaylığı sağlar.
5. Çalışılan günlerin bütün ücret ve alacaklarını eksiksiz ödeyin.
6. Feshin ayrımcılık veya sendikal nedene dayandığı izlenimini doğuracak yazışmalardan kaçının.
7. Performans değerlendirmesi yapıyorsanız kayıt tutun; deneme süresinde bile bu kayıtlar ileride yararlıdır.

1. Sözleşmenizde deneme kaydı olup olmadığını ve süresini kontrol edin.
2. Deneme süresinde de sigortanızın yapılıp yapılmadığını takip edin.
3. Fesih size deneme süresi dolduktan sonra bildirilmişse, artık deneme hükümleri uygulanmaz; olağan fesih sonuçları doğar.
4. Çalıştığınız günlere ait ücret, fazla çalışma ve diğer alacaklarınızı talep edin.
5. Feshin hamilelik, sendika üyeliği, şikâyet veya ayrımcılık gibi bir nedene dayandığını düşünüyorsanız, delilleri fesih anında toplayın.

Deneme süresinden kaynaklanan ücret ve tazminat talepleri, işçi alacağı niteliğindedir. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3 uyarınca dava açılmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Arabuluculuk aşaması anlaşmazlıkla sonuçlanırsa son tutanak eklenerek iş mahkemesinde dava açılır.

Görevli mahkeme iş mahkemesidir. Yetkide 7036 sayılı Kanun m. 6 uyarınca davalının yerleşim yeri veya işin yapıldığı yer mahkemesi yetkilidir ve bu yetki kesindir.

Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır. Ayrımcılık tazminatı ve benzeri talepler için de beş yıllık süre gündeme gelir.

• Deneme süresini sözleşmede yazmayıp sözlü olarak kararlaştırıldığını iddia etmek,
• iki aylık sınırı bireysel sözleşmeyle dört aya çıkarmak,
• deneme süresi dolduktan bir veya iki gün sonra fesih bildirimi yapıp deneme hükümlerine dayanmak,
• deneme süresinde çalışılan günlerin ücretini ve sigortasını eksik bırakmak,
• deneme süresini kıdem hesabından düşmek,
• aynı işçi için aynı işte ikinci kez deneme süresi öngörmek,
• deneme süresi feshini ayrımcılık veya sendikal neden gerekçesiyle yapmak,
• deneme süresinde yıllık izin hakkının hiç doğmayacağını sanmak.

Deneme süresi, işverene esneklik sağlayan ancak sınırları kanunla kesin biçimde çizilmiş bir kurumdur. Süre sınırının aşılması, kaydın yazılı olmaması veya feshin süre dolduktan sonra yapılması, işvereni ihbar ve kıdem tazminatı ile işe iade riskiyle karşı karşıya bırakır. İşçi bakımından ise deneme süresinin kıdeme sayıldığı ve çalışılan günlere ait hakların saklı olduğu unutulmamalıdır. Somut sözleşmenizdeki deneme kaydının geçerliliği ve fesih sonuçları için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.