İşyeri Hekimi ve İş Güvenliği Uzmanı Görevlendirme Zorunluluğu Nedir?

İşveren, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini üç yoldan biriyle sağlayabilir:

1. İşyerinden görevlendirme: İşyerinde belirlenen niteliklere sahip personel bulunması hâlinde bu kişiler görevlendirilir.
2. Dışarıdan hizmet alımı: Yeterli personel bulunmaması hâlinde Bakanlıkça yetkilendirilen ortak sağlık ve güvenlik biriminden (OSGB) hizmet alınır.
3. İşverenin kendisinin üstlenmesi: Belirlenen niteliklere ve gerekli belgeye sahip olması hâlinde, tehlike sınıfı ve çalışan sayısı dikkate alınarak işveren bu hizmetleri kendisi üstlenebilir.

İşveren, görevlendirdiği kişi veya hizmet aldığı kurumların görevlerini yerine getirmeleri amacıyla araç, gereç, mekân ve zaman gibi gerekli bütün ihtiyaçlarını karşılar. Ayrıca bu kişilerin işyerinde iş sağlığı ve güvenliği faaliyetlerini yürütmeleri için işbirliği yapılmasını sağlar ve çalışanların sağlık ve çalışma öyküleri ile ilgili bilgilere ulaşımlarını temin eder.

Kanun bu noktada açık bir kural koyar: İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin dışarıdan alınması, işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Sözleşmeye "sorumluluk OSGB'ye aittir" gibi bir kayıt konulması, işverenin çalışanlara ve kamu otoritesine karşı sorumluluğunu etkilemez.

Kural olarak kapsamdaki bütün işyerleri görevlendirme yükümlülüğü altındadır. Görevlendirilecek uzmanın sınıfı (A, B veya C sınıfı iş güvenliği uzmanlığı belgesi) ve ayrılacak asgari çalışma süresi; işyerinin tehlike sınıfına ve çalışan sayısına göre belirlenir. Çok tehlikeli işyerlerinde daha üst sınıf belgeye sahip uzman ve çalışan başına daha uzun süre aranır.

Kamu kurumları ile elliden az çalışanı bulunan ve az tehlikeli sınıfta yer alan işyerleri bakımından, işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı görevlendirme yükümlülüğünün yürürlüğü kanunun geçici maddesiyle ertelenmiştir. Bu erteleme birkaç kez uzatıldığından, görevlendirme yükümlülüğünün başlayıp başlamadığı bakımından güncel yürürlük tarihinin kontrol edilmesi gerekir.

Erteleme yalnız bu iki görevlendirme yükümlülüğüne ilişkindir. Risk değerlendirmesi, eğitim, acil durum planı, sağlık gözetimi, kayıt ve bildirim gibi yükümlülükler erteleme kapsamında değildir ve bütün işyerleri için geçerlidir.

İş güvenliği uzmanı, işyerinde teknik boyutu ağır basan İSG faaliyetlerini yürütür. Başlıca görevleri şunlardır:

• Risk değerlendirmesi çalışmalarında yer almak ve tehlike kaynaklarını belirlemek,
• Alınması gereken tedbirlere ilişkin işverene yazılı öneride bulunmak,
• İşyerinde yapılan çalışmaları ve ekipmanları periyodik olarak kontrol etmek,
• Acil durum planlarının hazırlanmasında görev almak, tatbikatları planlamak,
• Çalışanların eğitimlerinde görev almak ve eğitim programlarını hazırlamak,
• İş kazalarını ve meslek hastalıklarını incelemek, kök nedenleri belirlemek ve rapor hazırlamak,
• Yıllık çalışma planı ve yıllık değerlendirme raporu hazırlamak,
• İş sağlığı ve güvenliği kurulu çalışmalarına katılmak.

Uzmanın en önemli yetkisi, hayati tehlike içeren durumlarda işin durdurulmasını işverenden talep edebilmesidir. Uzman, tespit ettiği hususları işverene yazılı olarak bildirmekle yükümlüdür.

İşyeri hekimi, çalışanların sağlığının korunmasına yönelik faaliyetleri yürütür:

• İşe giriş ve periyodik sağlık muayenelerini yapmak, sağlık raporu düzenlemek,
• Çalışanların sağlık gözetimini planlamak ve maruziyet durumlarını izlemek,
• Meslek hastalığı ön tanısı koymak ve gerekli sevkleri yapmak,
• Çalışma ortamı gözetiminde iş güvenliği uzmanı ile birlikte yer almak,
• İlk yardım ve acil müdahale organizasyonunu kurmak,
• Sağlık konularında eğitim vermek ve bilgilendirme yapmak,
• Kurul çalışmalarına katılmak ve yıllık raporlarda görev almak.

Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde çalışacakların, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılmaları mümkün değildir. Bu raporlar, sonradan açılan meslek hastalığı ve iş kazası dosyalarında maruziyetin başlangıcını ve çalışanın işe giriş sağlık durumunu göstermesi bakımından kritik önemdedir.

İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi, tespit ettikleri eksiklikleri ve önerilerini onaylı deftere yazar. Bu defter, işyerinin bağlı bulunduğu birim tarafından onaylanır ve işyerinde saklanır.

Onaylı defterin hukuki değeri üç yönlüdür:

• Uzman ve hekim bakımından: Eksikliği tespit edip yazdığını ve işvereni uyardığını ispatlar. Yazmadığı bir eksiklik nedeniyle sonradan sorumluluk iddiasıyla karşılaşabilir.
• İşveren bakımından: Uyarıldığı hâlde gereğini yapmaması, kusurunu ağırlaştırır. Buna karşılık uyarıların gecikmeden giderildiğinin belgelenmesi işverenin lehinedir.
• Çalışan bakımından: Kaza öncesinde aynı tehlikenin defterde yazılı olması, işverenin öngörebilirliğini doğrudan ortaya koyar.

Kanun, iş güvenliği uzmanının ve işyeri hekiminin hayati tehlike arz eden bir hususu tespit ettiğinde ve işveren tarafından gerekli tedbir alınmadığında durumu Bakanlığa bildirme yükümlülüğü öngörür. Bu bildirimin yapılması, uzmanın kendi sorumluluğu bakımından da koruyucudur.

Kanun, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekiminin görevlerini bağımsız yapabilmesi için bir güvence öngörür. Görevlerini yürütmeleri nedeniyle hakları kısıtlanamaz. Görevlerini mevzuata uygun yürütmeleri nedeniyle iş sözleşmelerine son verilmesi hâlinde, tazminat talep hakları saklıdır.

Bu güvence, uygulamada özellikle eksiklik bildiren uzmanların sözleşmelerinin sonlandırılması durumunda gündeme gelir. Uzmanın deftere yazdığı tespitlerden kısa süre sonra sözleşmesinin feshedilmesi, feshin gerçek nedeninin sorgulanmasına yol açar.

Dışarıdan hizmet alımında sözleşme metni, ileride doğacak uyuşmazlıkların büyük bölümünü belirler. Sözleşmede şu hususların açıkça düzenlenmesi gerekir:

• Görevlendirilecek uzman ve hekimin adı, belge sınıfı ve işyerine ayıracağı aylık asgari süre,
• Hizmetin kapsamı: risk değerlendirmesi, eğitim, acil durum planı, sağlık gözetimi, ölçüm ve analizler hangi ölçüde dâhildir,
• İşyerine fiilen gelinecek gün ve saatlerin kayıt altına alınma yöntemi,
• Raporlama düzeni ve teslim edilecek belgeler,
• Uzman veya hekim değişikliğinde bildirim yükümlülüğü,
• Sözleşme sona erdiğinde belgelerin işverene teslimi,
• Ücret, süre ve fesih koşulları.

İşyerine hiç gelinmeden yalnız belge üretilmesi, hem idari yaptırım hem de kaza hâlinde ağır sonuçlar doğurur. Uygulamada ziyaret kayıtlarının ve toplantı tutanaklarının düzenli tutulması, sözleşmenin gereği gibi ifa edildiğinin tek ispat aracıdır.

İş kazası veya meslek hastalığı davalarında kusur incelemesi genellikle şu taraflar arasında yapılır: işveren, varsa alt işveren, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve çalışan.

Genel yaklaşım şöyledir:

• İşverenin sorumluluğu asıldır. Tedbir alma, uygulatma ve denetleme yükümlülüğü devredilemez.
• Uzmanın sorumluluğu, kendi görev alanıyla sınırlıdır. Tespit etmesi gereken bir riski hiç görmemiş veya görüp bildirmemişse kusurlu sayılabilir. Buna karşılık tespit edip yazdığı hâlde işverence yerine getirilmeyen tedbirler bakımından kusuru bulunmaz.
• Hekimin sorumluluğu, sağlık gözetimi alanındadır. İşe uygunluk değerlendirmesinin hatalı yapılması veya periyodik muayenelerin ihmali gündeme gelebilir.
• Çalışanın kusuru, verilen eğitim ve talimatlara rağmen bilinçli aykırı davranışı hâlinde kusur dağılımında dikkate alınır.

Yargıtay'ın yerleşik içtihadına göre işverenin tedbir alma yükümlülüğü, mevzuattaki asgari düzenlemelerle sınırlı değildir; işin niteliğine göre öngörülebilir tehlikelere karşı ek önlemler alınması da beklenir. Bu nedenle uzmanın raporunda yer almayan bir riskin gerçekleşmesi, işvereni kendiliğinden sorumluluktan kurtarmaz.

İşyeri hekimi veya iş güvenliği uzmanı görevlendirmemek, 6331 sayılı Kanun m. 26 uyarınca idari para cezası gerektirir. Ceza her bir kişi için ayrı ayrı uygulanır ve aykırılığın devam ettiği her ay için tekrarlanır. Gerekli araç, gereç ve mekânın sağlanmaması ile çalışma sürelerinin ayrılmaması da ayrıca cezalandırılır.

Tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında güncellendiğinden, güncel miktarların idari yaptırım kararı üzerinden kontrol edilmesi gerekir. İdari para cezalarına karşı, karar metninde gösterilen süre ve merci esas alınarak itiraz edilmelidir.

• OSGB ile sözleşme yapmayı yükümlülüğün tamamı sanmak,
• Uzman ve hekimin işyerine fiilen gelmediği hâlde belgeleri kabul etmek,
• Onaylı defteri hiç kullanmamak veya işverene tebliğ edilmeden saklamak,
• Uzmanın yazdığı eksiklikler için termin ve sorumlu belirlememek,
• İşe giriş sağlık raporlarını almadan tehlikeli işte çalıştırmak,
• Periyodik sağlık muayenelerini aksatmak,
• Sözleşme sona erdiğinde önceki döneme ait belgeleri devralmamak,
• Uzman veya hekimi, mevzuata uygun tespit yaptığı için görevden almak.

İşyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı görevlendirmesi, işverenin sorumluluğunu devrettiği bir işlem değil, sorumluluğunu gereği gibi yerine getirmesini sağlayan bir araçtır. Sistemin fiilen işletilmediği; ziyaretlerin yapılmadığı, defterin tutulmadığı, tespitlerin giderilmediği işyerlerinde bu görevlendirme işvereni korumaz, aksine yükümlülüğünün bilindiğini gösterir.

Uzman ve hekim tarafında ise görev alanının, ayrılan sürenin ve yazılı bildirimlerin kayıt altına alınması, kişisel sorumluluk riskinin yönetilmesinde belirleyicidir. İSG hizmet sözleşmelerinin hazırlanması, görevlendirme yükümlülüğünün belirlenmesi, idari para cezalarına itiraz ve kaza sonrası kusur dağılımının değerlendirilmesi için Günser + Partners ile iletişime geçebilirsiniz.